نمایشی در عبور از حیات متزلزل بدنها
«لیر» و چیزی اضافه
نادر شهریوری (صدقی)
«شاهلیر: پس تو مرا دلقک میخوانی؟ دلقک: عنوانهای دیگرت را که داشتی از دست دادهای همانها که با آن به دنیا آمدی»1 شاهی در آستانه جنون، آزمونی را میان دخترانش برگزار میکند تا دریابد که کدامیک از آنان به بهترین وجه، عشق و علاقه خود را به او ابراز میکنند تا سهم بیشتری از قلمرو گستره پادشاهی نصیبشان کند. از میان دختران او، ریگان و گونریل دو دختر فریبکار او میکوشند تا با فورانی از کلمهها و واژههای عاریتی عشقی را نثار پدرشان کنند که اگرچه سراسر دروغ و حقیر، اما به همان اندازه برایشان سودمند است، تا بدان حد سودمند که در زمانی نهچندان طولانی دیگر قلمرویی برای پادشاهی لیر باقی نمیماند. شاه لیر با این حاتمبخشی سادهلوحانه در شبی سرد و طوفانی نهتنها قدرت سیاسی خود را از دست میدهد بلکه از ابتداییترین وقار انسانی نیز خلع میشود و بیهیچ شأن و عنوانی از کاخ بیرون رانده میشود تا با چهار ملتزمی که چون او در یوزه و سرگردانند لخت و برهنه بدل به «تکهپارههای طبیعت» شود درست همانگونه که از مادر زاده شده بودند و «مگر آدمی چیزی بیش از این است؟»2 با راندهشدن دوباره شاهلیر به طبیعت، او به ناگزیر به تجربه
دوباره «تن» روی میآورد بار اولی که او از مادر زاده شده بود با عناوین پرطمطراق شاهی، در واقع عناوینی عاریتی را یدک میکشید که واقعی نبودند، اما اینبار که دوباره لخت و عور و خلع شده از کلیه عناوین به طبیعت رانده شده موقعیتی واقعی را تجربه میکند. «شاه لیر: اینجا کسی مرا میشناسد؟ این لیر نیست. لیر اینگونه راه میرود؟ اینگونه سخن میگوید؟ کیست که بتواند بگوید من کیستم؟ دلقک: سایهی لیر»3 ضربالمثل لاتینی میگوید «تراژدی، تئاتر مومنین است و گروتسک تئاتر دلقکان» اما در نمایش شاه لیر این دو در حد نهایت خود وجود دارد، موقعیت تراژیک زمانی گروتسک میشود که قهرمان باید نقش بازی کند حتی اگر بازیچهای وجود نداشته باشد به بیانی سادهتر او ناگزیر است نقشی مضاعف بازی کند، این نقش در لیر شدت مییابد زیرا شوک ناشی از سقوط، او را در موقعیتی کاملا استثنایی قرار میدهد. در ابتدا پادشاهی بود با دربار و وزرایش، بعد فقط چهار گدای سرگردان در برهوت، زیر باد و باران باقی میمانند. سقوط ممکن است تدریجی یا ناگهانی باشد. در ابتدا لیر صدمرد بهدنبال خویش داشت، بعدا 50نفر شدند و دست آخر فقط یک نفر باقی ماند.4 در جهان نمایش تنها
شکسپیر قادر است موقعیت بعد از سقوط شاه و همراهان را اینچنین بهنمایش در آورد. این موقعیت بهرغم تراژیک بودنش بهناگزیر حاوی گروتسک است چون موقعیت خندهآور میشود و شکسپیر از بازیگرانش بهناگزیر نقشی را میطلبد که در هر حال آنان را مضحکه میکند. نقشی برروی نقش، یک نوع بازی مضاعف. گلاوستر، عالیجنابی که نابینا شده بههمراه فرزندش ادگار به نزدیک منطقهای به نام دوور رسیدهاند، هرچند مسیر کاملا هموار است اما ادگار نقش بر روی نقش بازی میکند: «گلاوستر: بهگمان من که زمین هموار است. ادگار: پرتگاه ترسآوری است. گوش کنید! صدای دریا را میشنوید؟ گلاوستر: بهراستی نه. ادگار: عجب پس حواس دیگرتان از غصه آسیب چشمهایتان رو بهضعف گذاشتهاند.»5 به لیر باز گردیم، بهرغم خندهدار بودن موقعیتش در وضع تراژیک او چیزی درخشان وجود دارد که ناشی از تجربه دوباره اوست، از نظر او آدمی زمانی با حقیقت عریان روبهرو میشود که بهجز زندگی هرچیزی را که دیگران بتوانند از او بگیرند از دست بدهد، لیر این موضوع را بهطور سمبلیک در درآوردن لباسهایش به نمایش میگذارد: «دور شوید: دور از من، ای چیزهای عاریتی.» در اینجا لیر با حقیقت عریان خود،
آن هم به عریانترین شکل ممکن روبهرو میشود اما اهمیت درخشان لیر در آن است که در حیات متزلزل بدنها (طبیعت) متوقف نمیماند، لیر بر آدمها حتی پستترین گدایان چیزی اضافهتر از نمایش صرف بدن و زبان (طبیعت) قایل میشود. زمانی که دخترش ریگان به او معترض میشود که گروهی جاهل بیبندوبار و نیازمند را بدون هیچ دلیلی در اطراف خود نگه داشته لیر به او جواب میدهد «آه، نیاز را دلیل ندانید! فرومایهترین گدایان ما نیز، در بدترین وضع چیزی اضافه دارند، اگر طبیعت بیش از نیاز خود چیزی نمیداشت، حیات آدمی به حد چهارپایان حقیر میبود.»6 لیر در تجربه دوباره خود درمییابد که ایجاد حدی از مازاد ریشه در طبیعت آدمی دارد، به بیانی دیگر برای آدمی غیرطبیعی است که چیزی بیش از خود، بیش از طبیعت- خود نباشد، باور به این موضوع لیر را در تحمل همه آن سختیها یاری میرساند. آنچه زندگی را با ارزش میکند همانا مازاد زندگی است، آگاهی بر اینکه چیزی وجود دارد که بهخاطر آن آدمی حاضر باشد سختیها را تحمل کند. آخرین سختی لیر مرگ دخترش کوردلیاست «کوردلیا، کوردلیا! کمی باز بمان،ها! چه میگویی؟»7 این آخرین سخن لیر است بعد از آن لیر میمیرد. بسیاری
این سخن آخر او را ناشی از تصور زندهبودن کوردلیا میدانند، اما ممکن است مساله چیز دیگری باشد. لیر بدینخاطر نمرد که کوردلیا را زنده دید، بلکه مرد تا ببیند کوردلیا زنده است، زنده نه برای این زندگی بلکه برای چیزی اضافهتر از این زندگی: زنده از برای پس از زندگی. پینوشتها: 1، 2، 3، 5، 6، 7) شاه لیر، شکسپیر، بهآذین 4) شکسپیر معاصر ما، یانکات، رضا سرور، ص 226.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.