سازههای کاوشهای باستانشناسی از سال ۷۵ باقی ماندهاند
حفر کانال «فیبر نوری» در تپههای باستانی «هگمتانه»
سعیده آقاخانی . خبرنگار مقیم همدان
بزرگترین تپه باستانی ایران، به کسی میماند که میخواهند ابرویش را درست کنند، اما ممکن است چشمش را کور کنند. با وجود 18 فصل کاوش در تپه باستانی هگمتانه، مسوولان هنوز درباره چگونگی حفاظت از آثار خشتی آن بحث میکنند. سال 88، تبوتاب اجرای طرح حفاظت از آثار معماری تپه هگمتانه، در بزرگترین بخش کاوششده این تپه باستانی 30 هکتاری، با سولههای فلزی، مسوولان میراث فرهنگی همدان را به رسانهها کشاند تا عرض اندامی کنند و در مورد جزییات طرح و اهمیت آن و کارشناسیهایی که در این خصوص انجام دادهاند حرفها بزنند. این پروژه با عقد قراردادی با شرکت «ستاره کارمانیا» در چهارمرحله شامل نقشهبرداری، میخکوبی و گچبری؛ خاکبرداری و تسطیح و سنگچینی و بولتگذاری و بتونریزی؛ ساخت و نصب سازههای فلزی سالن انجام شد و پس از مدتی، اطراف «ترانشه» مرکزی تپه هگمتانه با بتن و سنگچینی، شکل تازهای گرفت و تعدادی سوله نیمدایرهای نارنجیرنگ از جنس فلز، در قسمت ورودی ترانشه مرکزی ظاهر شد. پس از این مرحله و صرف حدود 400میلیونتومان، اجرای طرح مسکوت ماند و اکنون رییس میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگری همدان میگوید: «آن طرح اصولی نبود.»
علیرضا ایزدی میافزاید: «پیمانکار آن طرح نتوانست به تعهداتش عمل کند و به دلیل کارشناسی نبودن کار، پس از مدتی، باد سولههای نصب شده را از جا کند.» محمدرحیم رنجبران، مدیر پایگاه پژوهشی هگمتانه، نیز اعتقاد دارد کار سنگینی روی تپه باستانی هگمتانه انجام شده است در حالی که نباید این حجم سنگ و بتن روی سایت باستانی استفاده شود. اما او ابراز امیدواری میکند که با توجه به اینکه آثار معماری تپه هگمتانه در عمق سهمتری زمین قرارگرفته، این اقدامات نتوانسته باشد تاثیر زیادی بر لایههای باستانی کاوش نشده بگذارد. او درباره سازههایی که با سنگ و بتن در اطراف ترانشه مرکزی تپه هگمتانه ایجاد شده بود، تاکید میکند: «باید جمعآوری شوند.» رنجبران دلیل این تصمیم را سازه مشکلساز طرح اجرا شده روی تپه باستانی میداند که بدون مطالعه اجرا شد. اکنون سولههایی که سال 75 بر فراز ترانشه مرکزی تپه هگمتانه نصب شده بود، به جای خود برگشتهاند و همان سازههای قدیمی با پلچوبی فرسودهای که برای عبور گردشگران از فراز شهر باستانی تعبیه شده بود، بر جای خود باقی مانده است. تکههایی از سقف این سوله بزرگ جدا شده و آثار باستانی آن مناطق را در معرض
تحولات جوی و فرسایش قرار داده است. اغلب قسمتهای کاوششده تپه هگمتانه نیز که شامل بیش از 20 کارگاه کاوش میشود، بدون هیچگونه حفاظت رها شده است و حتی آتشی که مسوولان میراث فرهنگی همدان برای از بینبردن علفهای هرز در تابستان امسال بر فراز تپه باستانی افروختند، به جان نحیف خشتهای معماری هگمتانه افتاده و به بخشهای کاوش شده بدون حفاظ نیز آسیب زده است. این در حالی است که در جای جای تپه هگمتانه تابلوهای هشدار برای خودداری از آتشافروختن دیده میشود. عباس مترجم، عضو هیات علمی دانشگاه بوعلی سینای همدان و باستانشناس، درباره این اتفاقات میگوید: «منظره سوختگی در فضای تپه هگمتانه چیز جالبی نیست زیرا هگمتانه محل تردد گردشگران نیز هست.» مدیر پایگاه پژوهشی هگمتانه دلیل این نوع فعالیتها را «اعتبارات اسفناک» هگمتانه و «ناچاری» میداند و عقیده دارد باید طرح حفاظتی دایمی در تپه هگمتانه اجرا شود و پوشش موقت، راه اصولی نیست. راهحل رنجبران اجرای طرح سازههای مسقف، مثل آن سازههایی است که برای نمونه در دانشگاه تهران به منظور برپایی نماز جمعه احداث شده است. او میگوید: «برای پوشش قسمتهای کاوششده با این طرح، حدود
یکمیلیاردتومان بودجه نیاز است که با ملیشدن اعتبارات هگمتانه و توجه مسوولان، میتوان به تخصیص این اعتبارات امیدوار بود.» با این حال، رییس میراث فرهنگی همدان میگوید: «فعلا برنامهای برای حفاظت از تپه هگمتانه نداریم کمااینکه یگان حفاظت از آثار میراث فرهنگی به کار خود ادامه میدهند.» کارشناسان میگویند معتقدند که باید روی آثار تپه هگمتانه جانپناهی احیا و تقویت و فضای موزهای مطابق با آن چیزی که در دنیا پذیرفته شده است، ایجاد شود. عباس مترجم، باستانشناس، یکی از آنهاست که تاکید میکند: «راه حل اول و آخر هگمتانه همین است زیرا اگر قرار باشد تمام تپههای خشتی حفاری شود، درحالیکه کمترین حفاظت در مورد آنها انجام شود، کار بیهودهای است.» باستانشناسان میدانند که هیچ بنای خشتی نباید حفاری شود مگر اینکه در آن حتما تدابیر حفاظتی و امنیتی از پیش تعیین شده باشد. از آن سو، نباید یک بنای خشتی را حفاری کرد و سپس آن را به حال خود رها کرد. اما گویا همین اتفاقاتی که باستانشناسان درباره آن پرهیز میدادهاند، در سالهای اخیر رخ داده است؛ محمدرحیم صراف، باستانشناس و سرپرست هیات کاوشهای دور اول هگمتانه، اعلام کرده است که
اقدامات اخیر در سایت هگمتانه باعث از بین رفتن آثار باستانی این تپه که متخصصان بسیاری برای بیرونکشیدن آنها از دل خاک زحمت کشیدهاند و هزینههای هنگفتی برای کاوشهای آن صرف شده است، میشود. اما با همه این هشدارها، هرروز که میگذرد تغییرات جدیدی روی شهر زیرزمینی هگمتانه که بنا به روایات تاریخی دربردارنده آثار خشتی معماری منظمی از دورههای مختلف تاریخی خصوصا اشکانی، هخامنشی و مادی است، دیده میشود. حالا در آخرین اقدام، میراث فرهنگی همدان، جوی بزرگی در قسمتهای مختلف تپه هگمتانه حفر کرده که به گفته کسانی که آنجا کار میکنند، برای احداث کانال سرتاسری فیبر نوری برای پایش تصویری این سایت باستانی انجام شده است. این در حالی است که مسوولان سابق، برای هرگونه تغییری در تپههای هگمتانه بر گرفتن تایید شورای باستانشناسی تاکید کرده بودند. در این روزها که پرونده تپه هگمتانه برای ثبت جهانی اثر در دست بررسی است، چنین اقداماتی میتواند روی ثبت این شهر خشتی با ساختار شطرنجی و منظمش تاثیرگذار باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.