پایش مخاطرات طبیعی با دانشهای نوین
زمین در مدار فاجعه
سیدرضا مهرنیا . عضو هیات علمی دانشگاه پیامنور
یکی از مشکلات رشته مخاطرات زمین این است که به دشواری میتوان پدیدههای طبیعی و بهویژه پدیدههای مربوط به زمین را با عبارتها و رابطههای ریاضی بیان کرد. اگر بتوان پدیدههای طبیعی را با زبان منطق و زبان ریاضی بیان کرد، شاید بتوان برخی از این مخاطرات را پیشبینی کرد. به بیان دیگر هدف نهایی این است که بتوانیم بخشی از مخاطرات را در حد توانمان (با توجه به پارامترها و متغیرهای موجود)، پیشبینی یا پیشداوری کنیم. البته در همینجا تاکید میکنیم که در علم مخاطرات زمین، هر کدام از اصطلاحات و عبارتهایی مانند پیشبینی یا پیشداوری و پیشیابی، تعریف مشخصی دارند که با تعریف اصطلاحات دیگر تفاوت دارد. باید در نظر داشت که در علم مخاطرات زمین، کاری را که میتوان با زبان ریاضی بیان کرد، بیشتر در مقوله پیشداوری میگنجد تا پیشبینی. یعنی اگر بخواهیم پیشبینی کنیم باید از ابزارهایی استفاده کنیم که بهکار ما قطعیت بدهد که البته با توجه به شناخت ما از طبیعت و ابزارها و دستگاههایی که در اختیار داریم، هنوز نمیتوانیم بسیاری از پدیدههای طبیعی بهویژه در زمینه مخاطرات طبیعی را با دقت پیشبینی کنیم. اگر بخواهیم به روشهای ریاضی
بهکاررفته برای شناخت طبیعت اشاره کنیم، باید از «ژوزف فوریه» یاد کنیم که نقش زیادی در بهکارگیری ریاضیات در علوم داشت. وی که یکی از نزدیکان «ناپلئون» بود و بعدها فرماندار مصر شد، در زمینه ریاضی و فیزیک بسیار متبحر بود. «فوریه» که به بحث انتقال حرارت علاقهمند بود، بعدها توانست ریاضیات مهندسی را پایهگذاری کند. وی با توجه به علومی که در آن زمان میشناخت، به این نتیجه رسید که برخی از پدیدههای طبیعی تکرارپذیرند و در نتیجه میتوان آنها را با فرمولهای ریاضی بیان کرد. اکنون با فرمولهای ریاضی میتوان طبیعت را بهتر شناخت و تصمیمات بهتری گرفت. برای مثال با بررسی تغییرات میدان مغناطیسی زمین در اطراف یک گسل و استفاده از توابع فوریه، میتوان به این نتیجه رسید که آیا میتوان در این منطقه سدی ساخت یا خیر. یکی از افراد دیگری که در زمینه بهکارگیری ریاضیات در زمینشناسی نقش داشت، «بنویت مندلروت» است که اصالتا لهستانی بود. وی میگوید پدیدههای طبیعی قانونمند است و میتوان آنها را در قالب ریاضیات بیان کرد. امروزه با استفاده از ریاضیات میتوان پدیدههای مربوط به «آشوب» یا «chaos» را بررسی کرد. «مندلروت» در سال 1982
کتابی نوشت با عنوان «اصول فراکتالها» و به این ترتیب پایهگذار شاخه نوینی در ریاضیات شد. اکنون میتوان با استفاده از ریاضی و شاخههای جدید آن، به زمین و پدیدههای طبیعی (و از جمله مخاطرات طبیعی) از زاویهای دیگر نگریست. به بیان دیگر ریاضی یک ابزار سنجش و همچنین ابزاری برای تحلیل مخاطرات طبیعی مانند زلزلهها و توفانها، سونامیها و پدیدههای مشابه است. از طرف دیگر، جامعهای که بیشترین نقش را در بهکارگیری این دانشهای نو در بررسی مخاطرات طبیعی دارد، ایالات متحده آمریکاست. ایالات متحده آمریکا تقریبا از دهه 90 به اینسو، نقش بسیار مهمی در پیشداوری مخاطرات طبیعی دارد. آمریکا را کشور بادها و توفانها مینامند. آمریکا با استفاده از همین علوم درصدد است مخاطرات طبیعی را پیشداوری کند. برای مثال با استفاده از روشهای علمی، محدوده اصلی یک توفان را شناسایی و سپس با استفاده از تابعهای تکرارپذیر، این پدیدهها را مدلسازی میکنند. نتیجه نهایی همه این ارزیابیها این میشود که کارشناسان پیشبینی هواشناسی در اخبار اعلام میکنند این توفان تا 10روز آینده مثلا به فلوریدا میرسد و در نهایت در کجا توفان تمام میشود. یعنی محل
شکلگیری یک توفان، شدت یا جهت حرکت و در نهایت مرگ آن قابل پیشبینی است. بنابراین بشر میتواند با استفاده از ریاضیات جدید، بسیاری از پدیدهها را پیشبینی یا پیشداوری کند. اکنون ما به این نتیجه رسیدهایم که هندسه طبیعت متفاوت از آن چیزی است که تاکنون در کتابها نوشته شده بود. شاید یکی از عواملی که باعث شده است بشر در زمینه مخاطرات طبیعی ضعیف و دیرهنگام عمل کند آن است که تاکنون فکر میکردیم ریاضیاتی که برای تحلیل پدیدهها استفاده میکنیم، ریاضیات درستی است. به همین دلیل به نظر میرسد باید دیدگاهمان را نسبت به پدیدههای طبیعت و علوم طبیعی عوض کنیم. در ادامه برای بررسی این نکته که چه رفتاری در طبیعت الگوپذیر است، مثالی ذکر میکنم. در مورد حرکت زمین میتوان به حرکتهای وضعی و انتقالی آن اشاره کرد. البته این سادهترین تفسیر از حرکتهای زمین است. زیرا تا جایی که امروزه میدانیم، زمین بیش از شش نوع حرکت دارد که مستتر است. هرچند این حرکتها از لحاظ ریاضیات قابل بررسی است، اما معادلات مربوط به این حرکتها بسیار پیچیده و حلکردن آنها بسیار دشوار است. یکی از حرکتهای زمین حرکت ژیروسکوپی است. برای تصور حرکت ژیروسکوپی
زمین، فرفره چرخانی را در نظر بگیرید که علاوه بر حرکت چرخشی، حول یک محور ثابت نیز میگردد. چرا زمین حرکتهای ژیروسکوپی دارد؟ زیرا شکل کره زمین، برخلاف آنچه در برخی کتابها نوشته شده است، دقیقا یک شکل هندسی منظم و منتظمی (مثل یک کره کامل) نیست. زمین کروی یا بیضیگون نیست یعنی زمین تقارن کاملی ندارد و البته در همین بیتقارنی زمین، تقارنی مستتر است. علاوه بر اینها، زمین یک نوع حرکت زیگزاگی درجا نیز دارد که اصلا قابل درک نیست. علاوه بر اینها زمین در مسیر حرکت خود به دلیل وجود جاذبه ماه، کمی هم لنگ میزند، پس یکی از انواع حرکت زمین، لنگرزنی چاندلر است. پس اگر همه این حرکتها را با هم جمع کنیم، میبینیم حرکت زمین، حرکتی با توابع غیرخطی است. یعنی تابع حرکت زمین، تابع سادهای نیست بلکه بسیار پیچیده است. هروقت بحث تابعهای غیرخطی مطرح میشود، این پرسش نیز پیش میآید که آیا هندسه اقلیدسی برای بررسی همه این توابع کافی است؟ در پاسخ باید گفت خیر. اکنون باید دانست یکی از مهمترین دلیلها برای افزایش گرمایش جهانی، بعد از اثرات مصنوعی (که بشر پدید آورده است)، بحث حرکتهای زمین است. یکی از مهمترین پدیدههای طبیعی، بحث
حرکتهای تکتونیکی زمین است. زمین لایههایی دارد که روی همدیگر میلغزند و جابهجا میشوند. برای مثال پوسته عربستان به دلیل چگالی بیشتر، به زیر پوسته مکران میرود و تمام پدیدههای لرزهای این خطه، به دلیل همین حرکتهای پوستههای قارهای است. همه این حرکتها روی مخاطرات زمین تاثیر میگذارد و چون این حرکتها بسیار پیچیده هستند، برای حل آنها باید از ریاضیات بسیار پیچیدهای استفاده کرد. ما امروزه ابزارهای بسیار خوبی داریم و میتوانیم دادههای بسیار خوبی را جمعآوری کنیم اما متاسفانه نمیتوانیم این اطلاعات را بهدرستی تفسیر کنیم. یعنی امروزه نمیتوانیم تفسیر درستی برای حل پدیدههایی مانند زلزله یا سیل ارایه دهیم. البته روشهای پیشبینی مخاطرات زمین در بسیاری از کشورها با یکدیگر متفاوت است. اگر بخواهم به شکل خلاصه بیان کنم، باید تاکید کنم زمین هندسه خاصی دارد و این هندسه خاص، نیازمند بازنگری در تمام معادلات، مفاهیم و اصولی است که ما به آنها پایبند هستیم اما در عین حال باید در روشهای خود، بازنگریهای کلی انجام دهیم تا ببینیم آیا شیوه تازهای برای تفسیر اطلاعات موجود داریم یا خیر. برای تایید این مطالب، شایسته
است از شخص «کولینگهیل» نام ببرم که با نگارش کتابی، نشان میدهد که بسیاری از پدیدههای طبیعت مانند کهکشانها، ساختاری فراکتالی دارد. شفقهای قطبی (تقریبا با احتمال 99درصد) رفتار فراکتالی دارند که با معادلات و ریاضیات متعارف سازگار نیست. همچنین توفانهای خورشیدی، تورنادوها و دیگر پدیدههای طبیعی با یک ریاضیات خاص منطبق است و به همین دلیل پیشبینی و تحلیل آنها بهسادگی امکانپذیر نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.