|

مقدمه‌ای بر شناخت حوزه مخاطره‌شناسی

زمین، گهواره انسان

ابراهیم مقیمی . استاد دانشگاه تهران

فعالیت‌های‌رو به رشد انسان باعث شده است که محدودیت‌های فضایی بیشتری بر او تحمیل شود. از سوی دیگر فعالیت‌ها و پیامدهای رخدادهای طبیعی هم باعث شده است که محدودیت‌های زندگی انسان بیشتر شود. بنابراین بشر برای مقابله با رخدادهای طبیعی و پیامدهای آن از جمله محدودیت‌های زندگی انسان، رشته مخاطره‌شناسی را پدید آورده است. هدف اصلی رشته مخاطره‌شناسی این است که پدیده‌هایی را که به مخاطرات طبیعی مربوط می‌شود (و کلا پدیده‌هایی را که به محیط طبیعی مربوط می‌شود)، بررسی ‌کند. در ایران نیز انجمنی به نام انجمن مخاطره‌شناسی وجود دارد که قلمرو فعالیت‌های این انجمن، در حوزه مطالعات مربوط به مخاطرات انسانی، طبیعی، تکنولوژیک، شیمیایی و بیوشیمیایی است. این شاخه‌ها، نشان‌دهنده حوزه فعالیت‌های کنونی انجمن مخاطرات ایران است. گفتنی است هم‌اکنون رشته مخاطرات طبیعی و انسانی در مقطع کارشناسی‌ارشد، در چند دانشگاه ایران تدریس می‌شود. ماهیت رشته مخاطره‌شناسی با دیگر رشته‌های مشابه، تفاوت‌هایی دارد. مثلا موضوع مخاطره‌شناسی با موضوع‌هایی مانند بحران، damage یا disaster تفاوت‌هایی دارد. به بیان دیگر این رشته‌ها مشابه یکدیگرند، اما تا حدودی نیز با یکدیگر متفاوتند. فعالیت حوزه مخاطرات هم بیشتر در زمینه رصدکردن نسبت خطر است، به بیان دیگر مخاطرات را پیش‌بینی می‌کند و نسبت به آنها هشدار می‌دهد و درباره پیشگیری از آنها نظر می‌دهد. بنابراین تمام فعالیت‌های علم مخاطره‌شناسی در این خلاصه می‌شود که اقدامات، کارها و سیاست‌های بشر، به خطر و در نهایت به بحران یا disaster منجر نشود. البته لازم به ذکر است که اگر در اثر فعالیت‌های بشری، بحرانی رخ داد یا فاجعه‌ای پدید آمد، باید برای حل مشکل و کنترل پیامدهای آن، سایر دانش‌ها را هم به‌کار گرفت. متاسفانه در ایران، آنقدر که به مراحل پایانی کار توجه می‌شود، به مراحل اولیه کار (که ماهیت پیش‌بینی و پیشگیری دارد)، توجه نمی‌کنند. مثلا در مورد دریاچه ارومیه گفته‌اند که برای حل این مشکل باید به روش انتقال آب به این دریاچه متوسل شد. به‌رغم اینکه موضوع انتقال آب به دریاچه ارومیه تا حدودی می‌تواند از مخاطرات کم کند، اما خودش هم می‌تواند مخاطره‌آفرین باشد. البته ممکن است این مخاطرات به‌زودی بروز نکند و ما اثراتش را در 10 یا 20سال آینده ببینیم و به همین دلیل باید از همین امروز برای 20سال آینده چاره‌اندیشی کرد. من کتابی تدوین کرده‌ام با عنوان «فلسفه تغییرات محیط» که در این کتاب، بحث طبیعت و معنا و مفهوم آن را توضیح دادم و انواع آن را بیان کردم. طبیعت چند معنا می‌تواند داشته باشد، از جمله به‌معنای خواست و اراده خداوند، عقل بشری، غریزه، نظم و ترتیب. وقتی می‌گوییم محیط طبیعی، یعنی محیطی که نظم و ترتیب معنایی در آن است. طبیعت به‌معنای قانون هم هست. وقتی می‌گوییم قانون طبیعی، یعنی قانون جزمی یا قانون بی‌چون‌وچرا و پایدار. تعریف طبیعت بسیار مهم است. تا زمانی که درباره مخاطرات طبیعی صحبت می‌کنیم، باید بدانیم منظور از طبیعت چیست و مخاطرات کدام‌ها هستند، یعنی به‌درستی بدانیم درباره مخاطرات طبیعی کدام طبیعت حرف می‌زنیم. باید در نظر داشت همه رخدادهای طبیعت الزاما مخاطره‌آمیز نیستند، برای مثال اگر در کویر لوت، سیلی رخ دهد، مخاطره‌ای ندارد و می‌تواند مفید هم باشد. اما اگر زلزله‌ای (حتی با شدت کم)، در تهران روی دهد، بسیار مخاطره‌آمیز خواهد بود. به همین دلیل موضوع مخاطرات طبیعی در کشورهای مختلف، یکسان نیست زیرا دارایی‌ها یا وضعیت محیط و شرایط آنها متفاوت است. در نظر داشته باشید وقتی بحث مخاطره‌شناسی ایران از منظر طبیعی مطرح می‌شود، باید تعامل با فضاهای پیرامونی را نیز که بر ایران تاثیر دارد، در نظر بگیریم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.