|

بررسی مخاطرات زیست‌محیطی آینده ایران

قهرمان المپیک ویرانگری

ناصر کرمی . مدیر خبرگزاری محیط‌زیست ایران

کسانی که بدبینانه به وضعیت کره زمین و آینده آن نگاه می‌کنند، با تاکید بر موضوع قحطی کنونی کره زمین، می‌گویند در طول عمر کره زمین، هیچ‌گاه یک‌میلیارد انسان به دلیل گرسنگی، در معرض خطر مرگ نبودند. آنها تاکید می‌کنند که انتظار نداشته باشید که علم بتواند همه مشکلات دنیا را حل کند که اگر اینگونه بود ما امروزه در معرض این تهدید بزرگ نبودیم. امروزه در هر دقیقه، 20 انسان به دلیل گرسنگی می‌میرد. یعنی پیش از آنکه شما خواندن این مقاله را تمام کنید، چندین انسان به دلیل گرسنگی مرده‌اند. در زمینه محیط‌زیست و طبیعت ایران، یکی از بزرگ‌ترین نگرانی‌های من این است که ما یکی از دوران‌های بی‌توجهی عمیق را نسبت به طبیعت و آینده کشورمان طی می‌کنیم. چندی پیش ناسا و چند دانشگاه معتبر با همکاری یکدیگر، گزارشی درباره وضعیت بارش در چند دهه آینده کره زمین منتشر کردند. خلاصه این گزارش این است که مناطق خشک کنونی، خشک‌تر و مناطق مرطوب کنونی، مرطوب‌تر خواهد شد. در این گزارش، دو بار نام ایران به میان آمده و در آنجا ذکر شده که ما از سال 1386 وارد یک دوران خشکسالی 30ساله شده‌ایم که تاکنون شش سال آن گذشته است. در این مدت بارش کشور ما به‌طور متوسط 25‌درصد کمتر از حد طبیعی بود. این روند در سال‌های آینده شدیدتر می‌شود و در نهایت وضعیت از این هم اسفناک‌تر می‌شود. این کاهش شدید بارش، به معنای تغییر وضعیت اقلیم در جاهای مختلف کشورمان است. بخش زیادی از کشورمان بیابان واقعی است یعنی زادآوری در آنجا بسیار کم است. اگرچه دوسوم کشور را می‌توان به‌عنوان خشک و نیمه‌خشک و حتی بیابانی تعریف کرد، ولی 20‌درصد کل مساحت ایران، بیابان مطلق است یعنی جایی که زادآوری زیستی در آنجا حداقل ممکن است و منابعی برای فعالیت انسان (مهم‌تر از همه آب) وجود ندارد. البته مساحت این 20‌درصد بیابان ایران، از مساحت هشت کشور مرکزی اروپا بیشتر است. اما نکته مهم این است که در پایان 30سال، این 20‌درصد مساحت بیابان ایران به 50‌درصد افزایش می‌یابد. به بیان دیگر بارش 50‌درصد زیر نرمال در یک دوره 30ساله، نه فقط یزد و کرمان و اصفهان، بلکه حتی می‌تواند اروپا را به بیابان تبدیل ‌کند. ما در ایران 250 میلیمتر بارش سالانه داریم که 50 میلیمتر بارش کمتر، می‌تواند اثرات ویرانگر و برگشت‌ناپذیری بر جای بگذارد. همه اینها باعث می‌شود که چاله لوت یا دشت کویر مرکزی، گسترش پیدا ‌کند و اثرات خشکسالی شدید و بیابانی شدن در بسیاری از شهرهای دیگر ایران نیز مشاهده خواهد شد. با این توصیفات، ایران در پایان 30سال، کشور دیگری خواهد بود. در نظر داشته باشید که در این مورد خاص، فقط جغرافیای طبیعی ایران نیست که تغییر خواهد کرد بلکه جغرافیای انسانی نیز دستخوش تغییر می‌شود. بحث خط همدمای 21 درجه، موضوع جالبی است که به بررسی تغییرات اقلیم و جغرافیای طبیعی بر متغیرهایی مانند جغرافیای انسانی می‌پردازد. در نظریه خط همدمای 21 درجه، بیان می‌شود که یکی از مهم‌ترین عوامل توسعه، (فارغ از مباحث سیاسی و تاریخی)، به متوسط دمای سالانه 21 درجه مربوط می‌شود. یعنی هرجایی که متوسط دما 21 درجه باشد، توسعه پیدا خواهد کرد، البته توسعه به معنای عام آن مانند تولید علم و فرهنگ. برای اثبات این نظریه، دو گروه از مصادیق ارایه می‌شود. یک بخش از مصادیق به جغرافیای کنونی و یک بخش هم به جغرافیای تاریخی اختصاص دارد. برای مثال در بخش مصادیق جغرافیای کنونی، می‌گویند این خط در نیمکره‌شمالی از کشورهای اروپایی و شمال آمریکا و جنوب کانادا می‌گذرد. در نیکره‌جنوبی هم از استرالیا و در قاره آفریقا هم فقط از آفریقای‌جنوبی می‌گذرد و هرچه که از این خط فاصله می‌گیریم و به سمت مناطق خشک‌تر می‌رویم، می‌بینیم کشورها کمتر توسعه‌یافته‌اند. جغرافیدانان در این مورد اصطلاحا می‌گویند هیچ انسان خوشبختی روی خط استوا زندگی نمی‌کند زیرا تنش در این کشورها بسیار زیاد است. این تغییر وضعیت بسیار محسوس است و حتی می‌توان اثرات آن را در بخش‌های مختلف یک کشور واحد نیز مشاهده کرد، برای مثال در ایتالیا که کشور عمودی است، شمالی‌ها به جنوبی‌ها می‌گویند جهان سومی. شمالی‌های اروپا به جنوبی‌ها انتقاد می‌کنند که شما اروپایی نیستید. وضعیت این کشورهایی که نام بردیم از ما بهتر است در عین حال وضعیت ما از کشوری مثل عربستان بهتر است. آنها این همه ثروت و امکانات در اختیار دارند، اما این ثروت به تولید علم و فرهنگ منجر نمی‌شود. هرچند که جایزه نوبل ملاک اصلی و کلی پیشرفت و توسعه نیست، ولی دست‌کم می‌تواند یکی از ملاک‌ها باشد. 250‌میلیون عرب، فقط یک‌بار جایزه نوبل گرفتند، اما کشور 10‌میلیونی بلژیک، 74بار جایزه نوبل برده زیرا کشور بلژیک در جایی واقع است که تولید علم و فرهنگ صورت می‌گیرد، اما در کشورهای گرم و خشک، تولید علم و فرهنگ صورت نمی‌گیرد یا دست‌کم میزان تولید کمتر است. اکنون در نظر داشته باشید که وضعیت اقلیمی کشور ما پس از 30 سال تغییر خواهد کرد و اوضاع دگرگون خواهد شد. ما همیشه شعار می‌دادیم که می‌خواهیم ژاپن اسلامی شویم، بعد تخفیف دادیم و گفتیم می‌خواهیم مالزی شویم و مرتب تخفیف دادیم، اما متاسفانه اکنون می‌بینیم چشم‌اندازی که مقابل ماست، چندان دلپذیر نیست. البته وضعیت امروز کشورهایی مثل چاد و اتیوپی نیز با وضعیت 40سال پیش آنها قابل مقایسه نیست. آنها هم 40سال پیش وضعیت بسیار بهتری داشتند، اما خشکسالی‌های طولانی روی داد. شاید طبیعت بتواند پس از دو سال خشکسالی خودش را ترمیم ‌کند، اما پس از 20 سال خشکسالی نمی‌تواند خودش را ترمیم کند زیرا این فرآیند دیگر برگشت‌پذیر نیست. برای مثال در دهه 70 در کشور ما خشکسالی‌ای روی داد که بسیاری از چشم‌اندازهای کشور ما را در منطقه مرکز و جنوب ایران تغییر داد و دیگر به وضعیت سابق برنگشت و ترمیم نشد. با این روندی هم که امروزه پیش روی کشور ماست، وضعیت بسیار بغرنجی در انتظارمان است. تاکنون تصور بر این بود که ما در 40سال گذشته، بیش از 90‌درصد حیات وحشمان را از دست دادیم. مدتی قبل آقای مهندس «ضیایی» (وی یکی از معدود جانورشناسان برجسته کشورمان است. او هم یک چهره دانشگاهی است و هم سال‌ها مسوولیت اجرایی داشته است) با دلایل بسیار اثبات کرد که این عدد 90‌درصد غلط است. چون در مناطق چهارگانه تحت نظر محیط‌زیست (که شامل پارک‌های ملی و مناطق حفاظت‌شده است و 10‌درصد کشور را دربرمی‌گیرد) آمار حیات‌وحش 90‌درصد کاهش یافته، اما در مناطق آزاد هیچ‌چیزی باقی نمانده است. پس اگر ما بخواهیم همه اینها را با هم جمع کنیم و معدل بگیریم، عدد 95‌درصد درست است. به‌تازگی خبری منتشر شد مبنی بر اینکه 95‌درصد حیات‌وحش ایران در 40سال گذشته از بین رفته است. در زمینه فرسایش خاک نیز ما در یک دوره 10، 12ساله، کشور دوم دنیا بودیم که پارسال اعلام شد رتبه اول دنیا را داریم. در موضوع بیابان‌زایی (با منشا انسانی) دومین کشور دنیا هستیم. در زمینه نابودی تنوع زیستی سوم هستیم و در زمینه جنگل‌زدایی ششم هستیم. ما در سال 1356، 22/5 میلیون هکتار جنگل داشتیم، الان هفت‌ونیم‌میلیون هکتار جنگل داریم. یعنی در این المپیک ویرانگری‌ها، همیشه روی سکو هستیم و مدال می‌گیریم. پس می‌بینیم موضوع خشکسالی، موضوع بسیار مهم و تاثیرگذاری است. به همین دلیل بارها به مسوولان پیشنهاد کردم از یک کارشناس یا گروهی از کارشناسان بخواهند که مدل اقلیمی 50-40سال آینده ایران را استخراج کنند، گزارش ناسا را در مورد ایران دقیق‌تر بررسی کنند و شدت واقعی آن را بسنجد و پیامدهای آن را بررسی کرده و مشخص کنند که برای مقابله با اثرات چنین معضلی چه کارهایی می‌توان کرد که متاسفانه تاکنون هیچ توجهی به این مشکل نشده و هشدارها را هم جدی نگرفتند. هرچند که متاسفانه اقشار عادی جامعه نسبت به این ماجرا بی‌توجه‌اند و دولت هم هشدارها را جدی نمی‌گیرد، ولی علاوه بر همه اینها، متاسفانه قشر دانشگاهی و نخبه ما هم نسبت به این موضوع بی‌تفاوت است که این موضوع پیامدهای بسیار تاسف‌برانگیزی برای کشورمان در پی دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.