تكفرزندها
شیوا دولتآبادی . روانشناس
در یک خانواده با خواهر و برادر(ها) زندگیکردن و بزرگشدن امتیازهایی دارد. از آن جمله میتوان از فرصتهای طبیعی برای تمرین انواع مهارتهای اجتماعی، عاطفی و شناختی نام برد که در آنها همشیرها مهارتهایی نظیر توانایی مشارکتجویی و حقطلبی را در کنشها و واکنشهای بدیهی باهمزیستن به دست میآورند. این ارتباط مستمر و گوناگون در بستر جاری زندگی همیشه بیشتر و موثرتر از ارتباطهایی است که از تعامل کودکان با همبازیهایشان میتواند حاصل شود. فراتر از آن تقسیمکردن توجه و همدلیهای والدین میان فرزندان نیز در جای خود نمونهای از زندگی واقعی است که در آن، افراد اغلب در کنار دیگران ارزیابی و موضوع ارتباطهای متنوع و در جایگاههای گوناگون قرار میگیرند. گفته میشود حضور کودکان در زیر یک سقف در کنار یکدیگر نوعی صرفهجویی در اثر بخششدن آموزههای والدین ایجاد میکند، چون کودکان آموختههای خود را به یکدیگر انتقال میدهند، به محک میگذارند و قواعد زیستن را با هم تجربه میکنند. پس به کوتاهسخن میتوان گفت که داشتن خواهر و برادر نوعی تسهیل در یادگیری و بهویژه یادگیریهای عاطفی و اجتماعی ایجاد میکند. در مورد تکفرزندها
والدین توجه و تمرکز بیشتری روی این یگانهفرزند دارند (که البته گاه همراه با ترس و نگرانی نیز هست) این توجه متمرکز از همان سر آغاز حیات تا سالهای بعد به اینگونه از سوی کودک دریافت و ثبت میشود که او از جهان اطراف خود بلافاصله و بهگونهای بدیهی پاسخ میگیرد و در نتیجه انتظار او را از واکنشهایی که از دیگران دریافت میدارد، بهصورت بدیهی بالا میبرد. از سوی دیگر اما تکفرزندها معمولا از حوصله زیاد والدین برای انتقال اطلاعات بهرهمند میشوند که سبب میشود آنها در شرایط فرهنگی مناسب، از برخی برتریهای شناختی برخوردار شوند. این احتمال در عین اینکه یک امتیاز است ولی در مواردی هم خود سبب جداماندگی کودک از جمع همسالان میشود چون داناییهای او میتواند به نظر کودکان دیگر و یا حتی دیرتر در مدرسه، پرمدعا به حساب بیاید. پژوهشهای متعدد نشان میدهند که با بالارفتن تعداد فرزندان در خانواده از میزان توجه ویژه و مراقبتها کاسته میشود. البته در خانوادههای دو فرزندی این اصل صدق نمیکند. در این دسته از خانوادهها اثر متناسب متقابلی میان میزان توجهی که والدین به هر دو فرزند معطوف میکنند، رعایت حریم خصوصی فردی هر کودک
و تعاملهای اجتماعی سازنده برای کسب مهارتهای اجتماعی بهگونهای مطلوب وجود دارد. در گذشته بدون هیچگونه تمایز و به شیوهای کلیشهای گفته میشد که تکفرزندها از حساسیت اجتماعی ضعیفی برخوردارند و از همشیردارها خودخواهترند ولی مطالعات در دهههای اخیر نشان میدهند که بسیاری از تکفرزندها چون خود از موهبت همحسیهای خوبی از سوی والدین خود برخوردار بودهاند، نسبت به تنشهای اجتماعی میان دیگران حساس هستند و در کودکی میانجیهای خوبی برای صلحدادن دیگر کودکان میشوند، ولی آنگاه که منافع خودشان در میان است انعطاف کمتری نشان میدهند. پژوهشهای درازمدت روی تکفرزندها نشان میدهند اگرچه بزرگشدن در میان خواهر و برادرها میتواند در دوران کودکی و بهویژه در رفتارهای اجتماعی دوران کودکی وجه تمایز بزرگی با تکفرزندی داشته باشد ولی اینگونه نیست که باید به ناچار سراسر زندگی فرد را تحتتاثیر قرار دهد. به تعبیر یک روانشناس معاصر آلمانی (کاستن) در نهایت راه یعنی در بزرگسالی نمیتوانیم از ویژگیهای شخصیتی تکفرزند سخن بگوییم چراکه عوامل محیطی بسیاری تا پایان عمر بر شخصیت فرد اثر میگذارند که در نتیجه آنها خصوصیات مربوط به
تکفرزندبودن تا حدود زیادی رنگ میبازند. در همین راستا یعنی در راستای تنوع اجتماعی بهسختی میتوان از یک تکفرزند کلیشهای سخن گفت. آیا مادری که به هر دلیل بدون حضور پدر تکفرزند دارد با پدر و مادری که به دلیل اشتغال زیاد نخواستهاند فرزند دومی داشته باشند و مادری که بالاخره در سالهای آخر امکان باروری توانسته فرزندی به دنیا بیاورد همه همان فضای یکسان عاطفی و تربیتی را برای تکفرزند خود ایجاد میکنند؟ یک امتیاز بزرگ شناختهشده تکفرزندبودن که در بسیاری از پژوهشها دیده میشود، وجود انگیزه پیشرفت بسیار بالا و در نتیجه احتمال زیاد موفقیتهای شغلی در تکفرزندان است. این ویژگی در بسیاری از موارد دستاورد انتظار بالای والدین از تنها فرزندشان است که البته گاهی نیز به کودکآزاری آموزشی تبدیل میشود. وقتی به توصیههای آموزشکاران به والدین تکفرزندها نگاه میکنیم در یک نگاه مشکلات احتمالی تکفرزندی و پیشنهادهای مقابله با آنها را میبینیم. این توصیهها از این دست هستند: - به تکفرزندتان فرصتهای زیادی برای ارتباط با کودکان و بزرگسالان دیگر را بدهید. - به استحکام بخشیدن به دوستیهایش کمک کنید. - برای بازی و اوقات
فراغت تکفرزند با دیگر کودکان بهصورت جدی برنامهریزی کنید. - بدانید که نازپروردگی نیز چون غفلت، به شخصیت در حال رشد کودک آسیب میزند. - به کودکتان حریم خصوصی بدهید. - در صورت بهوجودآمدن شرایط دشوار مانند طلاق، جدایی، فقدان یا تغییرهای ناخواسته برای کودکان، بدانید کودکانی که از حمایت همشیرها محرومند نیاز به حمایت بیشتری دارند تا آسیب کمتری ببینند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.