«براتیگان»؛ نویسندهای فریبنده اما فریبکار
حسین نوشآذر
«ریچارد براتیگان» در یکی از روزهای سپتامبر ۱۹۸۴ با شلیک گلولهای به شقیقهاش خودش را در مزرعهاش در مونتانا کشت. جنازه متورم و متلاشیشده او را در ۲۵اکتبر یافتند. پس نخستین پرسش این است که سالمرگ او در چه تاریخی است؟
بعضی از انسانها از تاریخ تولدشان آگاه نیستند. تاریخ مرگ برخی از انسانها هم معلوم نیست. چنین انسانهایی حتی اگر نامشان ریچارد براتیگان باشد و زمانی در اوج شهرت بهسر برده باشند، انسانهایی هستند تنها و سخت زخمپذیر.
براتیگان در یک «زن بدبخت» که جزو آثار تلفیقی او و آخرین رمانیست که نوشته و دخترش پس از مرگ او به انتشار سپرده است، مینویسد انسان در 50سالگی نمیتواند شخصیتش را تغییر دهد. در اغلب رمانها و داستانهای کوتاه براتیگان، ما با چنین انسانهایی آشنا میشویم؛ انسانهایی زخمخورده و زخمپذیر با شخصیتهای گروتسک که در حاشیه جامعه زندگی میکنند. برخی از آنها مانند ژوزف فرانتسل در «توکیو مونتانا اکسپرس» از سرما یخ میزنند و برخی دیگر خودکشی میکنند. این شخصیتها نمیتوانند خودشان را تغییر دهند، از عهده تغییر جامعه هم برنمیآیند، پس تسلیم میشوند.
اگر به خواب ببینید که توفان درگرفته است، احتمالا انتظار دارید تحولات ژرفی در زندگیتان اتفاق بیفتد. در رمان «پس باد همه چیز را با خود نخواهد برد» براتیگان سرگذشت انسانهای زخمپذیری را در گستره تحولات اجتماعی پس از جنگ جهانی دوم روایت میکند، بدون آنکه نگرش تاریخی داشته باشد.
اصولا براتیگان نظر به سادگی دارد. او در پی آن است که با فروکاستن زبان و در پیرنگهایی همارز که به موازات هم قرار دارند و در گرهگاههایی به هم میرسند و گاهی هم در هم ادغام میشوند، مهمترین چالشهای انسانهای حاشیهنشین را بیان کند. زبان براتیگان ساده اما بسیار فریبکار و فریبنده است. تشبیه امر مألوف به نامألوف به طنز در داستانهای او رنگولعابی متفاوت میبخشد. اما باید برحذر ماند. براتیگان نویسندهای تقلیدپذیر نیست.
در رمانهایی که براتیگان در دوره نخست نویسندگیاش آفریده (صید قزلآلا در آمریکا، ژنرالهای همپیمان در بیگسور و قند هندوانه) «عشق به بدویت» در مفهوم میل بهپناهآوردن به طبیعت یک درونمایه بسیار برجسته است. براتیگان نشان میدهد که انسانهای زخمپذیر و آسیبدیده از تمدن به طبیعت پناه میبرند، اما در دامن طبیعت هم به اضمحلال شخصیتی دچار میشوند و حتی زبانشان را هم از دست میدهند. از دست دادن زبان بزرگترین وحشت براتیگان است. او در پایان زندگی زبانش را از دست داده بود. «یک زن بدبخت» از این فروپاشی نشان دارد.
نشانههایی از فروپاشی زبان را در نخستین آثار براتیگان هم میتوان یافت. او اما با استادی از همان آغاز تلاش میکند نشانههای اضمحلال را که در او درونی شده، با ترفندهایی پنهان کند. براتیگان به این جهت نویسندهایست افشاگر و در همان حال پوشاننده. میل به بازی و بازیگوشی، درونگرایی و آسیبهای او را پنهان میکند و ما را به وجد میآورد، غافل از آنکه سایه مرگ بر سر نویسنده و شخصیتهایش افتاده است. او ما را با خود به لبه پرتگاهها میبرد. هنرش در این است که به ما ژرفای پرتگاه را نشان میدهد، اما لبخندی هم بر لب ما مینشاند. او نویسندهای است فریبنده اما فریبکار.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.