|

یادداشتی بر «برف تا کمر در تاریکی نشسته» حسن همایون

شب و روز لابه‌لای نوشته‌هایم می‌آیند

سیما داد . دکترای ادبیات تطبیقی در آمریکا

کشمکش، درونمایه مسلط شعر‌های حسن همایون است که در تمام عناصر مجموعه از عنوان کتاب، تا تصاویر و بازی‌های زبانی جریان دارد و موجب پوییدگی و حرکت آن (دینامیسم) می‌شود. دو تصویر «برف» و «تاریکی» در عنوان کتاب از همان ابتدا فضایی از ستیز درونی به خواننده منتقل می‌کند که با عناوین دو بخش این مجموعه یعنی «علیه تهران» و «اعتراف‌ها» مصداق بیرونی و عینی می‌یابد تا هر دو ستیز را نه در فضای ذهنی محض بلکه در پس‌زمینه شرایط اجتماعی - تاریخی تصویر ‌کند. این حساسیت بیرونی اما به‌جای آنکه موجب واکنشی عملی شود به نوعی تسلیم درونگرایانه می‌انجامد که البته در عین بی‌عملی سرشار از انرژی است و موجب برانگیختگی در خواننده می‌شود و این هم به سبب تصاویر این تسلیم ناگزیر است و هم به سبب شرایطی که این تسلیم ناگزیر را پدید می‌آورد. در حالی که دو تصویر کاملا متضاد سفیدی (برف) و سیاهی (تاریکی) در عنوان مجموعه ما را به صحنه پرتلاطم ذهن شاعر می‌کشاند، عنوان شعارگونه «علیه» و «تهران» دامنه این تلاطم را به ساحت زندگی عینی و برگرفته از آن تسری می‌دهد و با انتخاب عنوان ایهامی «اعتراف» برای بخش دوم مجموعه، این دو ساحت با یکدیگر پیوند می‌یابد. بر همین منوال، دغدغه شاعر در شعر «بندرگاه» در تصویر دولایه زن و وطن تجلی می‌یابد تا از یک‌سو ناتوانی او را در برابر غارت (تجاوز به) ناموس و اضمحلال هستی آن تصویر کند؛ آنجا که می‌گوید؛ «از اندوه سر بر سینه‌اش می‌گذارد/ شانه‌هایش می‌لرزند و چاه‌های دیگری حفر می‌شوند/ دلتنگش که می‌شود/ به قایق‌های موتوری که قاچاق می‌کنند/ به چاه‌هایی که می‌سوزند/ به موج‌هایی که می‌روند برنگردند/ به ویرانه‌های بندر مانده از زمان جنگ/ به خیلی چیزهای دیگر فکر می‌کند» و از سوی دیگر رشته ناگسستنی بین او و سرزمین مادری را به دردناک‌ترین وجه خود در مچ‌های بریده در سر انگشتان زن (بندر) به تصویر بکشد. تضاد در تصاویر دیگری چون قاه‌قاه خنده و آب‌های آزاد جهان و ماهی قزل‌آلا که همه احساس سرخوشی است در برابر وحشت و اندوه و بی‌حرفی ضمیر خودآگاه گوینده قرار می‌گیرند و به‌ناگاه حفره‌ای که بین آنچه باید باشد (آرزو) و آنچه وجود دارد (واقعیت اکنون و اینجا) دهان می‌گشاید. بی‌دلیل نیست که فضاهای بسته مانند حفره، مشت و تاریکی بسامد بالایی در این اشعار دارد. همچنین در شعر «برای آن دختر شاعری که دور از سرزمین من است» درگیری گوینده در برزخ واقعیت و آرزوها در تناقض میان قفس تنهایی آپارتمانش که چون حفره‌ای او را در خود می‌بلعد و تخیلی پرگشوده تا آن سوی جهان گرفتار است. فرودگاه که در منظر نگاهش نشسته، درواقع پلی میان این دو جهان برقرار می‌کند. اما جای این سوال می‌ماند که چطور «فرود»گاه می‌تواند نوید پرواز دهد؟! به لحاظ بیانی، خلاقیت شاعرانه از ابتکار در حوزه زبان و تصویرگری مایه می‌گیرد. در شعر «دلتنگی‌ام را پارس می‌کنم» - که من خیلی خوشم آمد - شاعر با قلقلک‌دادن عبارت‌ها و انگاره‌های آشنا عملا خواننده را بر آن می‌دارد تا صدای دلتنگی‌اش را در همین آشنایی‌زدایی‌ها و در استفاده‌های دوپهلو از کلمات بشنود: «از سوراخ جیبم بیرون می‌زنم.../ از خواب تو بیرون بپرد سرم.../ پابه‌پا می‌کنم پای تخت را.../ دست به دست می‌شوم در خواب آشفته مردمان شهر... .» به همین خاطر این شعر به‌سختی ترجمه‌پذیر است. در همین شعر آنجا که شاعر می‌گوید: «شهری که شاعرشدن به‌راحتی ضرب سکه نیست/ شهری که شاعرشدن به ضرب سکه هست» از این تکرار شاعر دو مفهوم را مراد می‌کند؛ یکی به مفهوم رسیدن به حساسیتی که به شاعر امکان ارتباط با جان جهان را می‌دهد. اما دومی به مفهوم نظم‌سرایی است که با صله و در مدح صله‌دهندگان شعر تولید می‌کنند. شعر «سربازها - سپیدارها» با بیانی استعاری شعری به‌شدت اعتراضی است در بیان اینکه مادر - وطن در عبورش از تاریخ به خون می‌نشیند. اما در مواردی زبان شعر به‌شدت غیرقابل دسترس است. آشکار است که شاعر برای پنهان‌کردن واکنش‌های عاطفی و حسی‌اش به فضای اجتماعی به‌ناگزیر گاه به حد افراط از استعاره، نماد و زبان کنایی استفاده می‌کند. مثلا در شعر «پیشانی مردها سال‌هاست در فکر غرق‌شده» تغییر و تبدیل‌های هویت گوینده و فضای شعر به نوعی گسستگی می‌انجامد: در حالی که تا پیش از بند آخر راوی که در قالب انسان اما در فضایی فلسفی سخن می‌گوید به یک‌باره در دو سطر آخر به انسانی عادی سقوط می‌کند و فضای شعر به عینیت زندگی روزمره تغییر می‌کند. همین اتفاق کم‌وبیش در شعر «شب‌های تا شده لای پیراهنم» رخ می‌دهد زیرا هویت‌ها تعمدا مات و درهم هستند. در بند اول ضمیر خودآگاه گوینده و تاریکی یکی است و کلمه‌ها از زبان پیراهنی است که این تاریکی را در خود جا داده است. اما در بند آخر و مخصوصا سطر آخر این دو جابه‌جا می‌شوند و گوینده این‌بار گویی همان تاریکی درون پیراهن باشد. اما در این شعر بازی با زبان آن ابهام را به مزیتی برای شعر بدل می‌کند. اینکه جمله آخر تمام نمی‌شود، فضایی برای خواننده باز می‌کند تا یا از منظر پیراهن آن را تمام کند (می‌برم) یا از منظر ضمیر خودآگاه گوینده (می‌روم) و این یکی از نقاط قوت شعر است. القای هویت انسانی به شب‌وروز و بیان کشمکش گوینده در گذران ایام با تصویر آمدوشد شب‌وروز لحظه برجسته‌ای در زبان برای ادراک زمان خلق می‌کند. چنانچه می‌گوید: «شب و روز در هم می‌روند می‌لولند می‌خندند/ شب و روز حرف می‌زنند راه می‌روند به پر و پای هم می‌پیچند/ شب و روز لابه‌لای نوشته‌هایم می‌آیند و می‌روند/ خم می‌شوم بر شیشه میز تحریرم/ خیره به چهره‌ام در تاریکی عمیقی که تا گلو در آن فرو...»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.