|

مقدمه‌ای بر چند تمایز اساسی میان روشنفکر، متخصص و سیاستمدار

حقیقت‌جویانی ورای هویت‌ و مرز

محمد محمدی‌گرگانی

چه نیازی موجب شده تا روشنفکر بماند؟ آیا در کشورهای صنعتی و رشدیافته نیز روشنفکران مانده‌اند؟ رسالت آنان چیست؟ دانشگاه، متخصص پرورش می‌دهد. حوزه فقیه تربیت می‌کند. روشنفکران؛ هم دانشگاهی‌اند هم حوزوی، اما نه فرزند نمونه دانشگاه‌اند و نه فرزند اصیل حوزه... نه نماینده مدرنیسم‌اند و نه نماینده سنت... حقیقت‌جویانی هستند که هیچ قالب و مرزی ندارند. روشنفکر کیست؟ متخصص کیست؟ متخصص، دانا بر رشته‌ای خاص است و آخرین دستاوردهای روز را در رشته‌ای خاص می‌داند. روشنفکر فرزانه‌ای است که به موقعیت تاریخی، فرهنگی، قومی، مذهبی، حتی جغرافیایی خود آگاهی دارد. هر انسانی، از تاریخ کشور خود، فرهنگ، زبان، هنر، مذهب، عادات و رسوم تاثیر می‌گیرد. روشنفکر مواجهه اصیل با خود دارد، یعنی می‌داند که باورها، سنت‌ها، فرهنگ‌ها و... ریشه در چه عوامل تاریخی، اجتماعی، سیاسی و حتی جغرافیایی دارد. شناخت این مساله، نقطه آغاز رهایی، زایمان و بینایی است. شاید تفسیر از امی همین باشد؛ امی یعنی کسی که آزاد از جاهلیت، تعصب، حتی فهم و درک زمانه خود است و می‌تواند از آن فراتر رود. روشنفکر سه رسالت دارد: 1- در حوزه جهان‌بینی، هدف و معنای زندگی را بشناسد و توانایی انتقال به مردم عادی زمان خود را داشته باشد. 2- در حوزه عمل سیاسی و اجتماعی، توانایی تفسیر و تبیین جایگاه تاریخی، جامعه خود و جامعه بشری را، در زمان مشخص و مکان مشخص داشته باشد. روشنفکر باید بتواند میان ارزش‌ها و حقیقت‌های انسانی که باور دارد با مسایل جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کند ارتباط برقرار کرده و برای حل آنها، راه برون‌رفت بیابد. این رسالتی بسیار پیچیده و سنگین است. در میان بیش از 200 مذهب و مرام هندی، چگونه می‌توان به صلح، آرامش، تعامل و همزیستی دست یافت؟ چگونه می‌توان فرهنگ نژادپرستی و نخبه‌گرایی سفیدپوستان آفریقا را به زیست در کنار سیاه‌پوستان محروم، فقیر و کم‌سواد، دعوت کرد که در کنار هم با صلح، آرامش و احترام متقابل زندگی کنند؟ روشنفکری در این میدان به نبوغی ویژه، دوراندیشی، درک از دانش زمان و روانشناسی انسان نیازمند است. عمل اجتماعی به علم مادر نیاز دارد زیرا شناخت مسایل مردم و یافتن راه برون‌رفت از مسایلی بسیار پیچیده است. روشنفکر سنت را می‌شناسد، با مدرنیته آشناست و دغدغه آن را دارد که چگونه می‌تواند جامعه را قدمی جلوتر دعوت کند بدون آنکه احساسی از قیمومیت و سرنوشت‌سازی پیدا کند. 3- در وجه شخصی، روشنفکر مسوول تشخیص و تبیین مستمر و خستگی‌ناپذیر انتخاب‌ها، حساسیت‌های خود و ساختن و شکل‌بخشیدن به خویش و ارتقای آن است. ویژگی‌های روشنفکران اول: روشنفکران به همه تاریخ، همه بشریت و همه انسان‌ها تعلق دارند. رنگ زمان و مکان خود را ندارند، رنگ تعلق هم نمی‌گیرند. جاهلیت، تعلق به قالب‌ها و هویت‌هاست، روشنفکر، هویت را می‌شناسد و لاجرم اسیر آن نمی‌شود. دوم: روشنفکر به تحول و تغییر انسان می‌اندیشد. بنابراین مردم را هم نقد می‌کند و به همین دلیل منزوی می‌شود و مورد تمسخر واقع می‌شود. اما سیاستمدار مردم را نقد نمی‌کند. سیاستمدار به واقعیت می‌اندیشد و تصمیم می‌گیرد. روشنفکر به حقیقت می‌اندیشد و در چارچوب آن، در واقعیت عمل می‌کند. روشنفکر اگر سیاستمدار باشد، در چارچوب انسانیت، کرامت انسان، آزادی انسان و ارزش‌های انسانی عمل می‌کند. پیامبران، روشنفکرانی هستند که رهبری جامعه را به‌دست می‌گیرند. تفاوت چیست؟ روشنفکر ممکن است یک چوپان، یک معلم، یک سبدباف، یک شاطر یا شاعر باشد. می‌گویند: آموزگاران جانشین انبیا هستند، شاید بتوان گفت که هیچ پیامبری تنها آموزگار نبوده و بهتر نیست بگوییم که روشنفکران و فرزانگان جانشین انبیا هستند. سوم: روشنفکر علیه خود نیز اقدام می‌کند. او خود، انزوا، تنهایی، تمسخر و حتی زندان را به جان می‌خرد. روشنفکر به وجاهت عمومی نیاز ندارد، حاضر است مسخره شود، اما کسی را به سخره نگیرد. ستم می‌بیند، اما ستم نمی‌کند. گول می‌خورد، اما کسی را گول نمی‌زند. شکنجه می‌شود، اما شکنجه نمی‌کند. منزوی می‌شود، اما حتی دشمنانش را منزوی نمی‌کند. چهارم: تمییز میان فرم و محتوا، اصل و فرع، ذات و عرض، ثابت و متغیر. روشنفکر، حکیم و فرزانه‌ای است که توان آن را دارد با بهره‌گیری از دانش و تجربه برای حل یک مساله مشخص اجتماعی، تصمیم بگیرد. حتی میان دو دشمن خود راه برون‌رفت بیابد، چون در اعماق وجودش انسانیت، انسان‌دوستی و رهایی انسان‌ها موج می‌زند. پنجم: روشنفکران دایم چشم به دوردست‌ها دارند. افق را می‌بینند و به فرداها می‌اندیشند. روشنفکر باید عادت کند که جنگل را از فراز قله‌ها بنگرد. باید بتواند در کوره‌راه‌های جنگل، گم نشود. چندی پیش، شبی کیسه زباله را بیرون می‌بردم. پاسی از شب گذشته بود. پیرزنی با چادر نماز، در سطل آشغال کوچه، مشغول کار بود؛ کاغذ، مقوا، قوطی و شیشه را از هم جدا می‌کرد. سر چادر نماز را به دور گردنش انداخته بود تا چادر مزاحم کارش نشود. در چهره‌اش ندیدم که معتاد باشد، پس انگیزه پیدا کردم که به وی کمک کنم و به رسم معمول از جیبم اسکناسی بیرون آوردم تا به او بدهم، اسکناس 10هزار تومانی یا پنج‌هزار تومانی و کمتر از کار یک روز کارگر بود. او در حالی که کار می‌کرد، همانند عقابی بلندپرواز و چون شکوه یک روشنفکر، روی برگرداند و گفت: حاج آقا! من کار می‌کنم و پول زحمت خودم را می‌خورم؛ خدا را شکر، ممنونم. در آن دل تاریکی، پول را نگرفت و سربلند، راهش را گرفت و رفت. دوست داشتم این لحظه را بر پرده بزرگ سینمای چند بعدی ترسیم کنم و شکوه و عزت نفس و روشنفکری او را نشان دهم. چهره‌اش را چون قدیسانی دیدم که در عالم غیب سیر می‌کنند. دوست نداشتم از کنارش بروم، دوست داشتم از انرژی شگفتی که در وجود او بود، بهره بگیرم، دوست داشتم همانند تماشای برآمدن صبح از افق دریاها، همانند، حس‌کردن و چشیدن درونی جوانمردی پوریای ولی و همانند درک شرف یک انسان، مهلتی باشد تا من فقط این بلندای قامت و شکوه شخصیت او را بیشتر لمس کنم. پیش خود گفتم پس ببین او در برابر لشکر ستم و فقر و ترس موجود چه با شکوه ایستاده است، چه با شکوه مقاومت می‌کند، اما سر خم نمی‌کند. خاطرم آمد قبل از انقلاب، گاه زندانی‌های سیاسی و اعدامی‌ها را، از راهروهای باریک سلول‌های زندان، به میدان اعدام می‌بردند؛ نیمه‌های شب بود و صدای زنجیر‌هایی می‌آمد که به دست‌ها و پاهایشان بسته بودند. آنان سرود می‌خواندند به شکوه کوه‌های بلند، افق‌های دور، صدایشان در تاریخ می‌پیچید. شکوه عظمت شخصیت و مقاومت آنان، ناخودآگاه در تمام وجود آدمی اثر می‌کرد. ایستاده، باعزت و سرفراز بودند. به‌راستی چه بسیار از کسانی که همانند آن پیرزن چادر نمازی، همان‌قدر عزت و شکوه دارند، همان مقدار مقاومت و آزادگی دارند که در میان امواج سنگین فشارهای زندگی، این‌چنین سرفراز و باشخصیت و پر می‌ایستند. ششم: روشنفکر، قهرمان صحنه نیست، چهره اول نیست. اگر لازم باشد دست می‌بوسد، خم می‌شود، خواهش می‌کند، سکوت می‌کند و تحقیر می‌شود؛ زیرا برای او آنچه مهم است رهایی مردم است. بگذارید قلم را به‌دل بسپارم تا آزاد هر چه می‌خواهد بگوید: سیاستمدار هرگز در برابر مردم نمی‌ایستد، اما روشنفکر اگر لازم باشد بر سر مردم فریاد می‌زند. روشنفکر منزوی می‌شود، سرزنش می‌شود، تنها می‌ماند، مسخره می‌شود اما متخصص همیشه خوش‌موقعیت است. روشنفکران به عشق بیش از علم، به مردم بیش از حکومت، به کودکان بیش از بزرگترها، به رانده‌شده‌ها بیش از راه‌یافته‌ها، به درمانده‌ها بیش از جاه‌یافته‌ها، به خوار‌شده‌ها بیش از عزیز‌شده‌ها توجه می‌کنند. روشنفکران، راهنما هستند. راه اصلی زندگی را نشان می‌دهند. متخصص در شب، چراغ به دست می‌گیرد. اما روشنفکر، ماه را همراه دارد. متخصص، درمان دردهای جسم را می‌کند. روشنفکر، درمان جان را می‌شناسد. تشییع جنازه روشنفکران شلوغ‌تر از متخصصان است. قبر روشنفکران شلوغ‌تر از دفتر کارشان است. روشنفکران وقتی مردند، عزیز می‌شوند. متخصصان وقتی زنده‌اند عزیزند. روشنفکران بسیار کتاب وجود خود را می‌خوانند، سر در درون دارند. روشنفکران از هیاهو، هیجان رسانه‌ها، گریزانند و در این میدان‌ها دیده نمی‌شوند. متخصص از تخصص نان می‌خورد، نام می‌یابد. روشنفکر نه نان درد و مسوولیت‌های خود را می‌خورد و نه فرصت نام‌یافتن را می‌یابد. فراوان روشنفکران، در طول تاریخ، در همه زندگی، نام خود را بر زبان‌ها نشنیدند، بلکه از پشت‌بام‌ها، سنگ، رنگ و خاکستر بر سرشان باریدند و ریختند. اگر بوی نافه حقیقت و عشق به انسان‌ها را نداشتند، چه زود، مایوس و ناامید به کنجی می‌خزیدند و عافیت را بر عاقبت کار، برمی‌گزیدند. روشنفکران، در طول تاریخ، در تاریکی شب بیدارند و سحرها بانگ روشنایی صبح می‌دهند. خفتگان و بی‌دردان سرزنششان می‌کردند که چرا از خواب بیدارمان می‌کنید. چرا ندای بیداری سر می‌دهید و آنان، افتان و خیزان، تب‌دار و خموش، زخمی و سرفراز، در سحرها، از روشنی و از صبح می‌گویند، آنان فرصت نمی‌کنند حتی پاسخ سرزنش‌کنندگان را بدهند و به راه خود می‌روند... . فردا و فرداها که سحرها و صبح‌ها آمدند و رفتند و مردم از خواب‌های ‌گران غفلت، تعصب و خودپرستی برخاستند، به خود می‌آیند، خاطرشان می‌آید که سحرگاهان نداهایی صمیمی، صبور، آشنا و آرام، زمزمه صبح را داشتند. بعضی به خود می‌آیند، اما دیگر آن نداها در زیر خروارها سرزنش، انزوا، محرومیت از بودن و داشتن، رفته‌اند، خاموش شده‌اند و دیده نمی‌شوند. در کوچه پس‌کوچه‌های شهر، ‌می‌گردند، سراغ آنان را می‌گیرند. سر چاه‌های بیرون شهر، در گوشه‌وکنار یک پارک، در کنجی در غربت و بر صندلی در یک کوچه، پیری را می‌بینند که با عصا و عینک و چشمان تیز، هنوز زمزمه می‌کند؛ مردم بیدار شوید، فردا دیر است. مردم، قهرمان شمایید، رییس‌جمهوری شمایید. شما نماینده خدایید، شما کجایید؟ ‌ای مردم، ‌ای نادانان به دانایی خود،‌ ای ناسپاسان از سپاس خود، کجایید؟ مردم نترسید، خم نشوید، خوار نشوید، مجیز مگویید، نخوابید، من‌من نکنید، برخیزید، برخیزید، شما می‌توانید، ‌به‌جان جنا‌نی‌تان سوگند می‌توانید، و خطاب به انسان‌ها و در گوش تاریخ زمزمه می‌کنند که: آنچه گفتند و سرودند تو آنی/ خود تو جان جهانی/ تو همانی که همه عمر به‌دنبال خودت نعره‌زنانی
* متن سخنرانی در هیات‌مدیره کانون نواندیشان گلستان (مکتب علی ع) گرگان

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.