گفت و شنود عمومی برای «یارانهها»
محسن گودرزی . استاد دانشگاه
دولت این روزها درگیر چگونگی اجرای طرح یارانههاست. صورت سادهشده مساله چنین است: برای اجرای طرح یارانهها دولت با کسری منابع ریالی مواجه است یعنی پول کافی ندارد تا بتواند به همه یارانه بدهد. این پول را از کجا میتوان تامین کرد؟ ذهن اقتصاددانان دولت مشغول یافتن پاسخی برای این سوال است. یکی از پاسخها این است که یارانه افراد پردرآمد، حذف شود تا بتوان به افراد نیازمند یارانه داد. اما دولت اطلاع کافی ندارد که چه کسانی پردرآمدند و به یارانه نیاز ندارند و چه کسانی نیازمندترند و به یارانه وابستهتر. حذف برخی افراد ممکن است باعث حذف نیازمندان واقعی شود. از طرف دیگر، ممکن است بخشی از اقشار نیازمند، حذف دهکهایی از جمعیت را به معنای کنار گذاشتن تدریجی طرح یارانهها در آینده تفسیر کنند. راههای دیگری هم مطرح شده که هر یک دشواریهایی شبیه به این دارند. این صورت سادهشدهای از مساله است. چنین تصمیمی ممکن است اعتماد به دولت را متزلزل کند، پیشبینیناپذیری رفتار دولت را در ذهن عموم دامن بزند و به نگرانی بخشهایی از مردم منجر شود. اکنون دولت با این سوال مواجه است که چه باید کرد. دولت امروز در وضعیتی نیست که بتواند دست
به انتخابی بدون مشکل و فارغ از پیامدهای منفی بزند. بنابراین مساله بر سر انتخاب راهی است که زیان کمتری داشته باشد. به دلیل ضعف اطلاعات آماری در حوزه اقتصادی و نبود اطلاعات اجتماعی کافی، نمیتوان برآورد نسبتا دقیقی از پیامدهای اقتصادی، سیاسی و اجتماعی تصمیم احتمالی بهدست داد. بهطور خلاصه موقعیت دولت برای تصمیمگیری را میتوان چنین ترسیم کرد: تصمیمگیری در فضای مبهم و با پیامدهای پیشبینیناپذیر. نظام تصمیمگیری باید متناسب با چنین موقعیتی باشد. تصمیم دولت دو بخش دارد؛ یکی بخش محتوایی است یعنی اینکه چه سیاست مشخص اقتصادی در پیش گیرد و چگونه یارانه را توزیع کند. دوم بخش شکلی است که به شیوه و نظام تصمیمگیری مربوط میشود. شیوه تصمیمگیری باید بهگونهای باشد که بتواند دو خصوصیت موقعیت یعنی ابهام و پیشبینیناپذیری را کاهش دهد. اگر روال تصمیمگیری درباره این طرح همچنان مطابق روال پیشین باشد یعنی دستگاههای اداری مرتبط، تصمیمی معین بگیرند و بعد از مردم بخواهند که محدودیت دولت را درک کنند، احتمال مخالفت با تصمیمات و تفسیر منفی از آن افزایش مییابد. افزایش همدلی و پذیرش تصمیمات در گرو تغییر شیوه تصمیمگیری است.
دولت از افکار عمومی انتظار دارد محدودیتهای او را درک کنند و پیامدهای احتمالی را با صبوری بیشتری تحمل کنند تا بتوان از این مرحله سخت عبور کرد. چنین انتظاری زمانی تحقق مییابد که شیوه تصمیمگیری دولت درباره این سیاست تغییر کند. برای این کار دولت باید موضوع یارانهها را با افکار عمومی در میان بگذارد. موضوع یارانهها بیشتر بهصورت بحثی تخصصی در میان اقتصاددانان جریان دارد و گروههای دیگر جامعه اطلاع دقیقی از ابعاد این طرح ندارند. مثلا عدم اجرای طراح یارانهها چه اثراتی دارد، یا اگر یارانه به همه افراد پرداخت شود، برای اقتصاد چه وضعیتی به وجود میآید؟ راههای پیشنهادی کدام است و هر یک چه مزایا و معایبی دارند؟ ترجیح مردم درباره راههای پیشنهادی چیست؟ اگر حساسیت مردم به اندازه دولت باشد یا درباره راههای حل مساله اشتراک نظر وجود داشته باشد، انتظار همدلی مردم با تصمیمات دولت افزایش مییابد. همدلی تنها با ارایه یک گزارش رسانهای از مشکلات دولت حاصل نمیشود بلکه از طریق فرآیند گفتوشنود عمومی اتفاق میافتد. در این چارچوب مناسب است دولت پیش از اتخاذ هرگونه تصمیم، ابعاد مساله و راههای پیشنهادی را به بحث عمومی
بگذارد تا افراد و گروههای مختلف درباره معایب و مزایای راههای پیشنهادی نظر دهند. سپس از طریق نظرسنجیها ارزیابی کند که مردم به کدام راه تمایل بیشتری دارند، تا چه حد با پیامدهای اجرای طرح آشنایی یافتهاند و تا چه میزان با راههای پیشنهادی همراهی میکنند. اگر گفتوشنود عمومی در رسانهها شکل بگیرد و نظرسنجیهایی بهصورت منظم، افکار عمومی و تغییرات آن را ارزیابی و نتایج را به مردم ارایه کند، نوعی اراده جمعی شکل خواهد گرفت. اجرای هر سیاستی که از درون چنین جریانی بیرون آید و بر این اراده جمعی متکی باشد، پذیرش عمومی بیشتری خواهد داشت. دولت زمانی میتواند از افکار عمومی انتظار عمل جمعی داشته باشد که زمینه تبدیل افکار عمومی را به اراده جمعی فراهم کند. به نظر میرسد یارانهها تنها یکی از مسایل سخت پیش روی دولت کنونی باشد، شبیه به این مسایل در راهند و شیوه متعارف تصمیمگیری اداری کفایت مواجهه با مشکلات را ندارند. مساله یارانهها برای دولت آزمونی مهم است، بهویژه برای نحوه مواجهه با افکار عمومی.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.