|

نگاهی به وزن فراکسیون‌های منطقه‌‏ای در ۹دوره از فعالیت مجالس ایران

توازن ملی فراموش‌شده

حمیرا صوفی

مجلس شورای اسلامی، در عمر 34ساله خود در بعد از انقلاب‌اسلامی فرازوفرودهای زیادی به خود دیده است. در این سال‌ها 9دوره نمایندگان وارد خانه ملت شده‌اند. گروه‌ها و جناح‌های سیاسی زیادی آمده و رفته‌اند. فراکسیون‌های زیادی تشکیل شده. برخی از این فراکسیون‌ها عمری طولانی داشته و برخی دیگر عمری کوتاه. گروهی به مسایل کلان ملی و گروه دیگر نگاه منطقه‌ای و قومیتی داشته‌اند و به باور عده‌ای اهداف تشکیل فراکسیون‌ها بیشتر سیاسی است تا توسعه‌ای. اوج توجه به مسایل منطقه‌ای در مجلس به قول «انصاری‌راد» در مجلس ششم بود و این نگاه بیشتر سیاسی بود. انصاری‌راد می‌گوید: «به‌نظرم نگاه قومیتی در بین نمایندگان کرد و لر و بلوچ هست ولی در بین آذری‌ها چنین نگاهی نیست. چون آنها در قدرت سهم دارند و احساس تبعیض نمی‌کنند. قومیت‌ها به اصلاح‌طلبان نگاه بازتری دارند و در دوره آنها رشد خوبی داشتند، اما فراکسیون‌ها امروز جنبه سیاسی دارند نه هویتی و منطقه‌ای یعنی اگر ما نگاه قومیتی داشته باشیم باید بگوییم قوم کرد، لر، سنی و... که ما آن را نداریم.» نخستین مجلس؛ آخرین حضور باتجربه‌‌ها نخستین دوره انتخابات مجلس شورای اسلامی (ملی) در تاریخ ۲۴اسفندماه ۱۳۵۸ بود که در میان ناآرامی‌ها و درگیری‌های سیاسی برگزار شد. در جریان این انتخابات تقریبا تمامی گروه‌ها و احزاب با تفکرات مذهبی، چپ و راست، در آن شرکت کرده، خود را در معرض آرای مردمی قرار دادند. هاشم صباغیان، فعال سیاسی، وزیرکشور دولت موقت و نماینده دوره اول مجلس درباره نخستین‌دوره از انتخابات مجلس‌شورای اسلامي می‌گوید: «مجلس اول یکی از بهترین ادوار مجلس ایران است زیرا تمام خطوط فکری جامعه آن روز در آن عضو بودند.» نخستین نمایندگان مجلس جمهوری اسلامی از روز هفتم خرداد سال ۱۳۵۹ بر آن نشستند؛ مجلسی که در تمام تجارب شاید جزو نخستین‌ها بود، مجلس شورایی که به رای نمایندگان در ۳۱تیر ۵۹، از «ملی» به «اسلامی» تغییر نام داد؛ رییس سنی‌اش «یدالله سحابی» بود و پس از او اکبر هاشمی‌رفسنجانی بر کرسی ریاست مجلس نشست. مجلس اول را بسیاری به نمایندگان نامدارش می‌شناسند؛ به آنانی که بعد‌ها سکان اداره کشور به دست آنها افتاد، اما در‌‌ همان مجلس نام‌هایی به یادگار مانده که گرچه زبانزد نشدند اما در یاد مانده‌اند. حجت‌الاسلام دعایی، نماینده دوره اول تا ششم مجلس شورای اسلامی می‌گوید: «اعضای مجلس اول از فرهیختگان کشور بودند». اما انصاری‌راد، نماینده دوره نخست و پنجم و ششم مجلس به «شرق» می‌گوید: «از همان ابتدا قرار نبود نگاه فراکسیون‏ها منطقه‌ای باشد و بنا بر این بود که همگان در برابر قانون‌اساسی برابر باشند. البته عده‌ای بر این باور هستند که از آسیب‏های جدی مجلس ایران نبود احزاب سیاسی قوی و فراگیر در سپهر سیاسی کشور است. اما رفته‌رفته عدم توزیع متوازن قدرت و ثروت در مناطق موجب شد تا مجلس نیز فضایی برای شکل‏گیری فراکسیون‏های قومیت‏مدار شود.» مجلس دوم و سوم دومین دوره انتخابات مجلس شورای اسلامي روز جمعه ۲۶فروردین ۱۳۶۳ برگزار شد. اما این‌بار جمعی از نمایندگان سابق یا کاندیدا نشدند یا رای نیاوردند و آنچه در دوره‌های بعد تکرار نشد، تنوع سیاسی مجلس اول بود. نخستین مجلس شورای اسلامی، تجربه‌ آخرین‌ها شد. در مجلس دوم فراکسیون جمهوری اسلامی و روحانیت مبارز در اکثریت بودند. حجت‌الاسلام دعایی می‌گوید که ما در آن زمان فراکسیون منطقه‌ای به آن صورت نداشتیم اما «ائتلاف درون‌گروهی» نمایندگان به‌خصوص نمایندگان کرد، ترک و لر و... وجود داشت اما در دوران جنگ مسایل ملی بر منطقه‌ای اولویت داشت. نخستین جلسه مجلس دوم در تاریخ هفتم‌خرداد ۱۳۶۳ و انتخابات مجلس در 19فروردین ۱۳۶۷ و در تاریخ هفتم‌خرداد ۱۳۶۷ نخستین جلسه مجلس برگزار شد. حجت‌الاسلام اکبر هاشمی‌رفسنجانی، رییس‌مجلس دوم و سوم بود و پس از انتخاب او به‌عنوان رییس‌جمهوری در مجلس سوم، حجت‌الاسلام مهدی کروبی، رییس‌مجلس شد. در مجلس سوم مجمع روحانیون مبارز، جامعه روحانیت مبارز و مجاهدین انقلاب قوی بودند. مجلس چهارم و دوران سازندگی انتخابات چهارمین دوره مجلس شورای اسلامی در ۲۱فروردین ۱۳۷۱ برگزار شد. حجت‌الاسلام محمود دعایی از رگه‌هایی از شعارهای قومیتی در مجلس چهارم می‌گوید: شعار«وفاداری کنید، همت کنید» در مجلس بارها تکرار می‌شد اگرچه هنوز فراکسیون منطقه‌ای به‌طور رسمی وجود نداشت. درواقع طیفی از نمایندگان مناطق به دلیل مسایل مشترک قومیتی با هم هماهنگی و ارتباط طبیعی داشتند اما جبهه غیرخودی وجود نداشت. انصاری‌راد می‌گوید: «از مجلس پنجم به‌بعد نگاه قومیتی در مجلس پررنگ شد و این از آسیب‌های نبود احزاب قوی است که به مسایل ملی و منطقه‌ای توجه کند.» در این مجلس وقتی علی‌اکبر ناطق‌نوری، رییس‌مجلس از اسماعیل ططری برای نطق پیش از دستور به‌عنوان «نماینده باختران» دعوت کرد، او هیچ پاسخی نداد و گفت: این نام برایش آشنا نیست، در همین مجلس بود که لابی نمایندگان استان‌های غربی کشور با سایر نمایندگان، منجر به بازگشت نام «کرمانشاه» برای این شهر شد. همان زمان گفته می‌شد که نمایندگان کرمانشاه و اردبیل در یک توافق نانوشته باهم بر سر حمایت از تغییر نام «باختران» در مقابل رای به استان‌شدن «اردبیل» به تفاهم رسیده‌اند. مجلس پنجم انتخابات پنجمین دوره مجلس شورای اسلامی در ۱۸اسفند ۱۳۷۴ برگزار و نخستین جلسه این مجلس ۱۲خرداد ۱۳۷۵ آغاز شد. در مجلس پنجم علی‌اکبر ناطق نوری با اختلاف ۱۱رای بیشتر از عبدالله نوری توانست به ریاست مجلس برسد. حجت‌الاسلام حسین انصاری‌راد نماینده اسبق مجلس می‌گوید: «از مجلس پنجم به‌بعد نمایندگان به سمت و سوی تاسیس مجمع استانی و قومی حرکت می‌کنند و در مسایل کلان مملکتی با نگاه قومیتی و منطقه‌ای وارد می‌شوند.» شاید بعد از پایان جنگ توجه به مسایل منطقه‌ای در صدر اولویت‌های نهاد مدنی در مرکز کشور باشد. مجلس ششم مجلس ششم یکی از جنجالی‌ترین مجالس بعد از انقلاب است و از هفتم‌خرداد ۱۳۷۹ تا چهارسال قانونگذاری برعهده آنها بود و در این دوره اصلاح‌طلبان اکثریت مطلق را در دست داشتند؛ اصلاح‌طلبانی که به نظر می‌رسد آرای قومیت‌ها و مناطق محروم را هم در سبد آرای خود داشتند و شاید یکی از دلایل این مساله همان اهمیت‌دادن به حقوق شهروندی و قومیتی بود و برای همین بیشترین کنش‌های سیاسی از طرف قومیت‌های کرد و ترک و لر و... در این مجلس به وجود آمد و شاید به‌طور جدی در این مجلس بود که ائتلافی از نمایندگان استان‌های متعدد را با هم داشتیم و خواست مناطق را با خود برای چانه‌زنی در این نهاد آورده بودند. در مجلس ششم، فراکسیون اصولگرایان، از موقعیت فراکسیون اکثریت در نظام جمهوری اسلامی خارج شد و تبدیل به فراکسیون اقلیت شد و فراکسیون جبهه دوم خرداد، نخستین‌بار، از ائتلاف نمایندگان مجلس شورای اسلامی (از دو گروه سیاسی کارگزاران سازندگی ایران و ائتلاف نیروهای خط امام(ره)) به وجود آمد که اکثر نمایندگان قومیت‌ها عضو این فراکسیون بودند. ابتدا ریاست این فراکسیون را عبدالله‌نوری برعهده داشت. جلال جلالی‌‌زاده، نماینده ششمین دوره مجلس شورای اسلامی شهر سنندج نیز در همین‌باره می‌گوید: «در مجلس ششم «فراکسیون نمایندگان کرد» تشکیل شد و در آن نمایندگان شهرهای کردستان، کرمانشاه، ایلام و کردهای خراسان و خوزستان عضو شدند. هدف ما از تشکیل این فراکسیون توسعه سیاسی و اقتصادی بود. در این فراکسیون مشکلات مناطق بررسی و درباره آن با دولت و رییس‌مجلس مکاتبه می‌شد. اگر حزب فراگیری در کشور وجود داشت ما در مجلس دنبال فراکسیون‌های منطقه‌ای و قومیتی نمی‌رفتیم.» شهربانو امانی، نماینده مجلس پنجم و ششم ارومیه نیز معتقد است: «ما در این دو مجلس، فراکسیون منطقه‌ای نداشتیم اما مجمع استانی داشتیم که بر لابی‌‏ها و آرای کابینه تاثیر‌گذار بود. البته به نظر من این بعد از دوره ششم بیشتر به دلیل نگاه مثبت اصلاح‌طلبان به قومیت‌ها فضا برای فعالیت آنها بیشتر شد. چون دولت آقای خاتمی به قومیت‏ها و مناطق بها داد و در این زمان بود که قومیت‏ها بیشتر به مسایل منطقه‌ای خودشان توجه کردند.» مجلس هفتم و هشتم انتخابات هفتمین دوره مجلس شورای اسلامی، در یکم اسفند ۱۳۸۲ خورشیدی برگزار شد و در تاریخ هفتم‌خرداد ۱۳۸۳، نخستین جلسه مجلس هفتم برگزار شد. در مجلس هفتم فراکسیون ائتلاف حزب‌الله با انشعاب از فراکسیون اصولگرایان، تاسیس شد. چهره‌ سرشناس این فراکسیون، حسن غفوری‌فرد بود. فراکسیون اصولگرایان تحول‌خواه، در مجلس هفتم، با انشعاب از فراکسیون اصولگرایان، تاسیس شد که ریاست آن را محمد خوش‌چهره برعهده داشت. فراکسیون دیگر در مجلس هفتم وفاق و کارآمدی بود؛ فراکسیونی که از سوی محسن رضایی، در دهه ۱۳8۰ خورشیدی، تاسیس شد و در انتخابات مجلس هفتم، به رقابت جدی با دو جناح سیاسی اصولگرا و اصلاح‌طلب برخاست و توانست که فراکسیون اقلیت مجلس هفتم را به ریاست امیدواررضایی میرقائد، به وجود آورد. رییس‌مجلس هفتم، دکتر غلامعلی حداد عادل بود. در این مجلس شاید تلاش و تکاپوی نمایندگان قومیت‌ها تا حدی کمرنگ شده باشد و حرکت‌های خیلی جدی در آن دیده نشود اما به‌هرحال ائتلاف نمایندگان مناطق وجود داشت و به مجلس هشتم هم رسید. مجلس هشتم، سال ۱۳۸۶ به ریاست علی لاریجانی آغاز به کار کرد. در این مجلس فراکسیون پیشرفت و عدالت، توسط محمدرضا باهنر تاسیس شد. فراکسیون انقلاب اسلامی، متشکل از گروهی از اصولگرایان حاضر در مجلس به سرپرستی روح‌الله حسینیان تشکیل شد. فلسفه تشکیل این فراکسیون، حمایت از محمود احمدی‌نژاد در آستانه انتخابات ۲۲خرداد ۱۳۸۸ بود. پس از انتخابات اعضای این فراکسیون با او دچار اختلاف شدند و نخستین مصداق آن عدم رای اعتماد به چند وزیر پیشنهادی دولت دهم بود. مجلس نهم انتخابات نهمین دوره مجلس شورای اسلامی روز جمعه ۱۲اسفند ۱۳۹۰ برگزار شد. در این دوره رقابت بر سر ۲۹۰کرسی بود. در دور نخست انتخابات ۲۲۳نامزد به مجلس راه یافتند و رقابت برسر ۶۵کرسی به دور دوم کشید که در نیمه اردیبهشت ۱۳۹۰ برگزار شد. دوره نهم مجلس شورای اسلامی از هفتم‌خرداد ۱۳۹۱ رسما آغاز به کار کرد. فراکسیون جبهه پایداری، اقلیت پرکار مجلس نهم است که با کمتر از 30عضو در اغلب حیطه‌ها اظهارنظر کرده و حضور فعالی دارد. جبهه پایداری‌ها، نیروهای سیاسی نزدیک به محمود احمدی‌نژاد و آیت‌الله مصباح‌یزدی هستند. در این مجلس، این فراکسیون رابطه نزدیکی با فراکسیون رهروان و فراکسیون اصولگرایان نداشت. از فراکسیون‌های دیگر مجلس «فراکسیون منطقه‌ای» مثل توازن است که برای نخستین‌بار به‌طور رسمی قومیت‌ها و مناطق زاگرس‌نشین، فراکسیون تشکیل دادند، اعضای این فراکسیون را برخی نمایندگان اصولگرای معتدل و اصلاح‌طلب معتدل مجلس نهم شورای اسلامی تشکیل می‌دهند. بزرگ‌ترین فراکسیون کنونی مجلس، «فراکسیون رهروان‌ولایت» است که در اختیار علی لاریجانی است و ۱۷۰نماینده مجلس این فراکسیون را همراهی می‌کنند. این فراکسیون یکی، دو روز بعد از انتخابات مجلس نهم تشکیل شد و علی لاریجانی را به ریاست مجلس نهم رساند. اعضاي این فراکسیون ریاست اغلب کمیسیون‌های مجلس شورای اسلامی را در اختیار دارند و روسای کمیسیون‌های امنیت ملی و سیاست خارجی، صنایع و معادن، بهداشت و درمان، برنامه‌وبودجه، قضایی و حقوقی، کشاورزی و منابع طبیعی، اصل ۹۰ و اجتماعی در اختیار این فراکسیون قرار دارد. «اصلاح‌طلبان مجلس نهم» کم‌تعداد بودند و حالا با روی‌کارآمدن دولت حسن روحانی تعدادشان روبه‌فزونی گرفته؛ به شکلی که به گفته برخی نمایندگان، تعدادشان تا 60 نفر خواهد رسید. البته تشکیل فراکسیون «صدای ملت» به پیشنهاد علی مطهری که در مراحل نخست کار به‌سر می‌برد، می‌تواند تا حدودی وزن حضور معتدلان و اصلاح‌طلبان مجلس نهم را مشخص‌تر کند؛ مجلسی که در دوره‌هایی از آن شنیده‌شدن صدای نمایندگان اصلاح‌طلب با دشواری‌های فراوانی مواجه بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.