|

نگاهی به کتاب «نظریه نظام آسیایی، یک مطالعه موردی در ایران»

سلطان در جوامع آب‌سالار

ساختار سیاسی در کشورهای آسیایی که عموما اقلیمی خشک و کم‌آب محسوب می‌شوند به‌شدت تحت‌تاثیر مساله آب قرار دارد. دو عامل اصلی که در شکل‌گیری پدیده استبداد در کشورهای آسیایی موثر است یکی کم‌آبی است که موجب ضرورت آبیاری مصنوعی و ساخت تجهیزات ویژه برای آبرسانی می‌شود. این کار فقط از عهده یک دولت مرکزی مقتدر و مستبد برمی‌آید. همچنین در این ممالک، مالکیت خصوصی روی زمین وجود ندارد و دولت، مازاد و سود کشاورزی را در قالب مالیات از کشاورزان اخذ می‌کند. در طول تاریخ نظریه‌پردازان زیادی به این مساله پرداخته‌اند. ارسطو، ماکیاولی، ‌مونتسکیو، هگل، مارکس، لنین و آخرین آنها ویتفوگل از شناخته‌شده‌ترین این نظریه‌پردازان هستند. دیکتاتوری شرقی با تعریف معمول دیکتاتوری تطابق ندارد. در ادبیات مارکسیستی به این روش، شیوه تولید آسیایی اطلاق می‌شود. برخلاف تعریف دیکتاتوری، در اینجا طبقه اشراف استقلال نداشته و شاه از اختیارات تامه برخوردار است. در حالی‌که در تعریف دیکتاتوری قشر اشراف شاه را مورد حمایت قرار می‌دهند، در سیستم دیکتاتوری شرقی با تغییر سلسله و شخص شاه طبقه اشراف هم تغییر می‌کنند. شرایط اقلیمی، وضع زمین، فضای عظیم بیابانی که از صحرای آفریقا از طریق عربستان و ایران و هندوستان و تاتارستان، تا ارتفاعات فلات آسیا ممتد است سیستم آبیاری مصنوعی را به کمک تاسیسات آبیاری، پایه زراعت شرقی کرده است و ضرورت بدیهی استفاده صرفه‌جویانه از آب در شرق، ناگزیر مداخله قدرت متمرکز دولت را می‌طلبد. ناصر عظیمی در کتاب «نظریه نظام آسیایی، یک مطالعه موردی در ایران» چکیده‌ای از این نظریات را به‌همراه نظریات کارشناسان ایرانی همچون محمد‌علی خنجی، محمد‌علی همایون‌کاتوزیان، احسان طبری، پرویز پیران و مهرداد بها بررسی کرده است. در فصل دوم کتاب نمونه اقلیمی گیلان نسبت به این نظریات بررسی شده است. در فصل سوم و آخر هم به تحلیل نهایی میزان تطبیق واقعیت تاریخی با نظریه نظام آسیایی از طریق شاخصه‌های اصلی این نظام پرداخته شده است. عظیمی کوشیده به این پرسش پاسخ دهد که آیا در نواحی پرباران و مرطوب نیز این نظام از جایگاهی برخوردار بوده است؟ از این‌رو گیلان به‌عنوان پرباران‌ترین منطقه در خاورمیانه و شمال آفریقا برای آزمودن این نظریه انتخاب شده است. او در مقدمه کتاب دلایل خود را برای انتخاب نمونه مطالعاتی گیلان به این صورت توضیح می‌دهد: «نخستین دلیل این بوده است که گیلان از نظر سرنوشت تاریخی و جغرافیای تاریخی تا اوایل دوره صفویه همچنان به‌صورت یک واحد سیاسی مستقل در تاریخ ایران به حیات خود ادامه داده و تنها در دوره شاه عباس اول بود که این بخش از ایران به حکومت مرکزی ایران ضمیمه شد. در نتیجه تاریخ گیلان قدیم را می‌توان به‌عنوان یکی از مناطق نادر محلی ایران به حساب آورد که از هویت تاریخی یک واحد مستقل سیاسی برای یک مطالعه موردی از این دست، برخوردار است. دومین دلیل انتخاب گیلان به‌عنوان مکان مطالعه موردی پژوهش حاضر این بوده است که این منطقه درست نقطه مقابل آن ویژگی‌های جغرافیایی و طبیعی است که طبق نظریه نظام آسیایی منشأ برخاستن ویژگی‌های نظام‌های شرقی بوده است. به عبارت دیگر این منطقه دست‌کم به‌عنوان یک منطقه پرآب و پرباران‌ترین منطقه در تمام خاورمیانه کنونی از مراکش تا مرزهای هند و چین به مانند ویژگی‌های جغرافیایی اروپایی دست‌کم در نظر نمی‌توانسته زمینه پیدایش شیوه تولید آسیایی بوده باشد که مولفه‌های اصلی آن جوامع خشک و کم‌آب و شبکه مصنوعی آبیاری برای کشاورزی به حساب آمده است. بنابراین دست‌کم در نگاه نخست بررسی موردی تاریخ این منطقه می‌تواند به این سوال پاسخ دهد که اقلیم و شرایط طبیعی مساعد برای تولید کشاورزی آبی تا چه اندازه در پیدایش نظام‌هایی متضاد با شیوه تولید آسیایی و نظام‌های آسیایی موثر بوده است. دلیل سوم انتخاب گیلان به آشنایی نگارنده از محیط این منطقه برمی‌گردد. از این‌رو فرض بر این بوده که این آشنایی می‌تواند به مقایسه و آزمودن نظریه با شواهد عینی و تجربی کمک کند.» ژاپنیات ایرانیان «منتخبی از ژاپنیات ایرانیان در عصر تجدد» به قلم کامیار عابدی از مجموعه «تمدن و فرهنگ» منتشر شد. منظور از «ژاپنیات» توصیف‌ها، تلویح‌ها، تحلیل‌ها و تلمیح‌های مرتبط با ژاپن به قلم پژوهشگران و متفکران ایرانی است. علاوه بر این، مولف در دو مقدمه تفصیلی به شناخت و تحلیل بازتاب‌های ایرانی نسبت به ژاپن و همچنین ثبت بخشی از مشاهدات خود در این کشور پرداخته است. کامیار عابدی، نویسنده و پژوهشگر ادبیات معاصر ایران، چند سالی است که در ژاپن به تدریس و تحقیق اشتغال دارد. او در این کتاب آرای بیش از یکصد نفر از ایرانیان از گروه‌ها و گرایش‌های متنوع و مختلف فکری و اجتماعی را در روایتی پژوهشی گردآوری، تلخیص و تنظیم کرده است. اراده ملی و عزم اجتماعی گسترده و عمیق ژاپنی‌ها برای اصلاحات، نوسازی و توسعه کشورشان، همچون الگویی بسیار شایسته، مطلوب یا آرمانی برای بسیاری کشورها جلوه کرده است که ایران نیز یکی از این کشورها به‌شمار می‌آید. مقصود از «ایرانیان» تمامی افرادی است که شناسنامه ایرانی داشته‌اند یا دارند اعم از شاه، رییس‌جمهوری، نخست‌وزیر، دولتمرد، روزنامه‌نگار، شاعر، نویسنده، پژوهشگر، تکاپوگر، قلم زن و حتی افرادی که روزی روزگاری در این زمینه به تفنن قلمی زده‌اند. دوره زمانی این کتاب، نیمه دوم سده نوزدهم تا اوایل سده بیست‌ویکم میلادی است. ناصرالدین‌شاه قاجار، حاج سیاح محلاتی، طالب اُف تبریزی، قهرمان میرزا سالور، زین‌العابدین مراغه‌ای، علی‌اصغرخان اتابک، مهدی قلی‌خان هدایت، محمدعلی فروغی، عبدالله مستوفی، محمدعلی شاه‌قاجار و... نام برخی از این افراد است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.