|

نگاهی به آرای «اسپیواک» به بهانه ترجمه کتابی درباره او

نثر ساده، آدم را فریب می‌دهد

«گایاتری چاکراورتی اسپیواک» را بیشتر به سبب دامنه نظریه‌پردازی‌هایش از کاربرد سیاسی نظریه‌های انتقادی و فرهنگی معاصر، از مارکسیسم و فمينیسم تا واسازی و نظریه پسااستعماری‌اش می‌شناسند. او مناسبات سنتی نقد ادبی و فلسفه آکادمیک را از طریق مردمی که به واسطه فرهنگ مسلط غرب به حاشیه رفته‌اند - کارگران، زنان، مهاجران و... - به چالش کشیده است. او نیز همچون دیگر روشنفکران ضداستعماری، بر چهره و شاخصه بورژوای ملی‌گرایی ضداستعماری انگشت می‌گذارد و آن را مولد نابرابری‌های اجتماعی‌ای می‌داند که از زمان استعمار بر این کشورها سلطه داشته است. در نظر اسپیواک، قواعد سنتی پژوهش‌های دانشگاهی افق دید را نسبت به اجتماع، سیاست و اقتصاد محدود کرده است. مشخص است که اندیشه اسپیواک دامنه گسترده‌ای از نظریات انتقادی، متن‌ها و پس‌زمینه‌ها را در دل خود دارد و با یکدیگر تداخل داشته و تفکر او را واجد ابعاد گوناگونی می‌کند. استفان مورتون در کتاب «گایاتری چاکراورتی اسپیواک» به شرح آرای او و مفاهیم کلیدی اندیشه‌اش پرداخته و نظریات انتقادی او را در پنج فصل و یک ضمیمه بررسی کرده است. نویسنده در فصل نخست با بررسی سبک نوشتار اسپیواک در ارتباط با مباحث پساساختارگرایی درباره رابطه متن و جهان، این واقعیت را در نظر دارد که سبک نوشتاری او در برابر وسوسه بازنمود اقلیت‌های تحت ظلم از طریق گفتمانی واضح و روشن مقاومت می‌کند. در فصل دوم، تاثیر نظریه‌ واسازی در تفکر اسپیواک بررسی شده و استفاده نوآورانه‌اش از واسازی در نوشته‌هایش دنبال می‌شود. اندیشه اسپیواک به‌طور بنیادی از طریق راهکارهای انتقادی نظریه واسازی شکل گرفته است. اسپیواک با رویکرد واسازی درباره متن‌های اجتماعی و زبانی مبانی، آن را نقدی پایدار از چیزی می‌داند که نمی‌توان از آن گذشت و به آن پشت کرد. او تلقی عمومی از واسازی را که در نظرش نحله‌ای غیرسیاسی و نسبی‌گراست، برداشت ساده‌انگارانه‌ای می‌داند که در تقابل با این وضعیت سعی دارد نشان دهد واسازی ابزار سیاسی و نظری توانمندی به حساب می‌آید. او نیز همچون دریدا و لاکلائو عناصر متنی را که دریافت ما را از جهان اجتماعی شکل می‌دهند برجسته کرد. در فصل سوم نویسنده می‌کوشد به منابع نظری و روشنفکرانه‌ای بپردازد که بر نوشتار اسپیواک درباره فرودستان تاثیر گذاشته است. نویسنده پس از بررسی خوانش اسپیواک درباره فرودستان از پژوهش تاریخی مطالعات فرودستان، یکی از بحث‌برانگیزترین مقاله‌های اسپیواک را بررسی می‌کند: «آیا فرودست می‌تواند سخن بگوید؟» اسپیواک در سال 1985 با انتقاد از مجامع علمی آکادمیکی این پرسش را پیش کشید که آیا زیردستان می‌توانند سخن بگویند؟ پاسخ به این پرسش که در حوزه مطالعات پسااستعماری مطرح شده بود، نیازمند بررسی علوم انسانی و دستگاه‌های معرفتی‌ای است که باعث شکل‌گیری حاشیه‌ها شده‌. البته نظریه اسپیواک درباره فرودستان بخشی از یک تاریخ مربوط به اندیشه ضداستعماری چپگراست که در پی به چالش‌کشیدن نظام طبقاتی در هند بوده است. اسپیواک با بازاندیشی مفاهیم مارکسیستی «مبارزه طبقاتی» و «خودآگاهی طبقاتی» از طریق مجرای انتقادی واسازی و فمینیسم، بینش و خوانشی انعطاف‌پذیر و چندوجهی از مبارزه سیاسی ارایه‌ می‌دهد که تجربیات و تاریخ‌های زنان جهان سوم را نیز شامل می‌شود. بر این اساس اسپیواک سراغ حاشیه‌نشینان می‌رود و حاشیه‌نشینی را در جایی مشخص می‌کند که گفتارهای پژوهشی ادامه پیدا نکرده و به دنیای کارگزاران سیاسی وارد می‌شود. او زمانی که به بررسی سیاست فرهنگ از زاویه حاشیه‌نشین، امتیازهای یک موقعیت خاص را درون یک هژمونی تلقی می‌کند، از طریق واسازی، ماهیت روایت‌های برتری‌جویانه را آشکار می‌کند و به‌مثابه «یک زن جهان‌سومی» با موقعیت ویژه‌اش در محیط دانشگاهی آمریکا، گفتارهای بیرونی را به درون در می‌آورد. تاکید او بر موقعیت‌مندی هم در مرکز و هم در حاشیه، بیش از آنکه به اعتدال شبیه باشد بیشتر به میانه‌روی نزدیک است که به خط میانی یک جاده می‌ماند؛ درواقع در میانه‌بودن نه در هر دو طرف‌بودن؛ این موقعیت واسازی کلاسیک است. مورتون در بررسی این مقاله، نقد اسپیواک از مفهوم بازنمایی در آثار فوکو و دلوز را نیز توضیح می‌دهد. در فصل چهارم، نویسنده به مساله مربوط به زنان فرودست با تمرکز بر تاثیر اسپیواک بر نظریه فمینیسم می‌پردازد. در نظر زنان جهان پسااستعماری، اندیشه اسپیواک سرآغاز بازاندیشی فمینیسم غربی بوده و از این‌رو یکی از ویژگی‌های اصلی نظریات او تاکید بر این مساله است که زنان محروم و ستمدیده در جهان پسااستعماری هدف تازه‌ برنامه ابراستعماری هستند. بر این اساس اسپیواک برای مطرح‌ساختن شکل جدید بهره‌کشی اقتصادی از زنان، واژگان و اصطلاحات مارکسیسم سنتی در مورد تقسیم کار میان سرمایه‌دار و کارگر را بازخوانی کرده و جایگاه استثمار اقتصادی زنان را در ارتباط با تقسیم بین‌المللی نیروی کار میان جهان سوم و جهان پیشرفته مشخص می‌کند. این مساله موضوع اصلی بحث فصل پنجم است که نویسنده برای درک بهتر مباحث اسپیواک لازم می‌داند خوانندگان با اندیشه ماتریالیسم و همچنین اندیشه فمینیستی آشنایی داشته باشند. مورتون در این فصل به بازخوانی اسپیواک از نظریه مارکس و مفهوم ارزش می‌پردازد که در نظر او این جنبه از کار اسپیواک اغلب به دلیل استواربودن بر نوشته‌های اقتصادی متاخر مارکس مورد غفلت قرار گرفته است. این فصل با تبیین جایگاه تعامل اسپیواک با مارکس در رابطه با نقد امروزین آثار مارکس آغاز می‌شود و سپس توضیح می‌دهد که چگونه اسپیواک با بازاندیشی موشکافانه نوشته مارکس درباره ارزش کار و سرمایه‌داری فهم امروزی اندیشه ماتریالیستی را دگرگون کرده است. نویسنده در فصل ششم به سهم اسپیواک در مطالعات گفتار استعماری نظریه پسااستعماری می‌پردازد. او در گفتار پسااستعماری به‌عنوان نظریه‌ای انتقادی، آزادیخواهانه و ضداستعماری این دستگاه معرفتی را مورد نقد و بررسی قرار می‌دهد. متفکر پسااستعماری با دیرینه‌شناسی علوم انسانی زمانی را جست‌وجو می‌کند که چیزی تحت عنوان «شرقی» در برابر «غربی» تعریف شد. کیستی سوژه مدرن موضوعی است که متفکر پسااستعماری مانند میشل فوکو در دیرینه‌شناسی مورد سوال قرار می‌دهد. روش متفکر پسااستعماری در فهم دیگری و عالم خارج مبتنی بر بیناذهنیت است. این روش فهم، از طریق تبیین مطالعات انسانی در برابر علوم انسانی سلطه‌گر و علوم انسانی بومی و با دیدگاهی انتقادی نسبت به پارادایم فکری اسپیواک مطرح می‌شود. و اما نویسنده در بخش پایانی کتاب، تحت عنوان «مطالعه بیشتر» راهنما و کتابنامه‌ای برای مخاطبان اسپیواک و منتقدان او ارایه داده است. شاید باید بر اهمیت خواندن آرای اسپیواک تاکید کرد. او نیز مانند بسیاری از متفکران قرن بیستم و به‌ویژه آدورنو عمیقا این فرض عقلی را رد می‌کند که بهترین راه برای نمایندگی‌کردن انسان‌های تحت ستم استفاده از زبانی واضح و شفاف است. به این اعتبار که نظام‌های بازنمایی واضح و شفاف که از طریق آنها چیزها را می‌شناسیم و درک می‌کنیم همان نظام‌هایی هستند که انسان‌ها را کنترل می‌کنند و به اسارت درمی‌آورند. او در یکی از مصاحبه‌هایش در پاسخ به نقدی که از او شده بود و نوشته‌های او را سخت و پیچیده خوانده بود پاسخ داد: «فقط به خاطر تو بهت یه جمله از کلمات تک‌هجایی میگم و خواهی دید که با این جمله اوضاع خوب نمیشه. جمله تک‌هجایی من اینه: می‌دونیم که نثر ساده آدمو فریب می‌ده».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.