|

به مناسبت ۲۵سالگی لیرشاه اثر گدار

مخاطره‌آمیز بودن زبان

در واشنگتن‌پست، دو ریویوی منفی علیه این فیلم چاپ شده بود. اما یک ریویو به قلم جناتان رزنبام، در شیکاگوریدر یافتم که هم‌عصر نمایش خود فیلم، آن را جدی گرفته بود و عظمت آن را درک کرده بود، اگر حافظه‌ام درست یاری کند، فیلم به‌مدت دو هفته در سینما کواد نمایش داشت، و آن هنگام مدت زیادی بود که نیویورک، از پرده پایین آمده بود. من روز اول نمایشش در 22 ژانویه، آن را دیدم و پس از آن، دو بار دیگر نیز در سینما به تماشایش نشستم. منتقدان فیلم، در وهله نخست، نویسنده‌اند، و بیشترشان وفاداری هنر به ادبیات، نسبت به سینما- چه به‌لحاظ تقویمی و چه به‌لحاظ زیباشناختی- برایشان از الویت برخوردار است. به همین دلیل است که تا به امروز بسیاری از منتقدان، توانایی درک سبک سینمایی را نداشته‌اند. نیز به همین دلیل است که اقتباسی از یک اثر ادبی کلاسیک (و صدالبته، اقتباس یک اثر انگلیسی توسط یک فرانسوی)، این‌سان مناقشه برمی‌انگیزد. ریویونویسان با گدار چنان برخورد کردند که گویی کودک گستاخی، از به لجن‌کشیدن کتاب‌های بزرگ، خرسند است، حال آنکه وی در تمامی دوران کاری‌اش، وفاداری عمیقش را به ادبیات علنا به نمایش گذاشته و حتی همین روزها این امر را در مصاحبه ویدیویی در مجله تجاری سوییسی بیلان ابراز کرده است. در آن مصاحبه، وی از تطمیع و مخاطره‌آمیز بودن زبان سخن می‌گوید و اظهار می‌کند: «من در مورد کتاب‌ها متعصب هستم و از خردسالی چنین بوده‌ام»، اما شکوه می‌کند: «امروز همه‌چیز یک کتاب است.» مشخصا، از آنجا که محور بحث اقتصاد است، می‌گوید هنگامی که اقتصاددانان در تلویزیون سخن می‌گویند، «نمی‌توانیم بگوییم که گفتار به معنای عمیق کلمه است، تنها دارارارارا، چراکه حتی یک لحظه هم تصویر را رها نمی‌کند.» او توضیح می‌دهد که در مدرسه، کودکان کلمات را می‌آموزند: «به این می‌گویند فلان، و همین است... ما می‌گوییم: «این یک صندلی است»، اما پس از آن این مساله، ونگوگ را به سوی کشیدن یک صندلی می‌کشاند... مردم به نمایشگاه می‌روند... چراکه از آن معنایی در سر دارند.» به عبارت دیگر، یک کلمه و زبان، چیزهای ساده‌ای نیستند. در لیرشاه گدار، تنها یک عبارت، یک کلمه، منجر به سرریز حیرت‌آور جستارها و ابداعات بصری می‌‌شود. اینگونه نیست که گدار، نمایشنامه را تقلیل داده باشد، بلکه اظهار می‌کند همین که صرفا نقل قولی از متن چاپ شده و در دسترس خواننده قرار گرفته باشد، تنزل دادن ماجراست؛ او با تصاویر و نیز با تحلیل شفاهی خود، نمایشنامه را از ظاهر آشنایش به مثابه یک کالای فرهنگی می‌رهاند. ایده کشف مجدد اثر، صرفا کنایه‌ای درون فیلم نیست؛ بلکه یک مسوولیت شخصی است. نسل جوان‌تر بینندگان، که سینما برایشان به مانند ادبیات منبعی آماده و قاطع است، نیز برای کسانی که خودشان را آماده انقلاب سینمایی اثری کنند که در عمل ممکن است ناآشنا به‌نظر رسد، «لیرشاه» گدار می‌تواند اتفاقا برایشان در 25سالگی این فیلم، بسیار به‌هنگام جلوه کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.