|

یک «هری کثیف» ایرانی

سیدمحمدرضا فهمیزی

فرامرز قریبیان در عرصه بازیگری پس از بزرگانی چون: پرویز فنی‌زاده، عزت‌الله انتظامی، سوسن تسلیمی بی‌تردید یکی از ماندگارترین نام‌های تاریخ سینمای ایران است که با بیش از 40‌سال حضور در این عرصه هنوز محبوبیت خود را بین عامه تماشاگران حفظ کرده و جزو انگشت‌شمار بازیگران قدیمی است که مردم به خاطر نامش بلیت می‌خرند و به تماشای فیلمی می‌روند اما کاش اسیر وسوسه کارگردانی نمی‌شد و کماکان به حضور موفقش در عرصه بازیگری ادامه می‌داد چون در هیچ‌کدام از چهار فیلمی که تاکنون ساخته در بهترین حالت از حد یک کارگردان متوسط فراتر نرفته است و این فاصله بسیار زیادی با دستاوردهایش در حوزه بازیگری دارد. «چشم‌هایش» (1378) که اقتباسی امروزی از «داش آکل» صادق هدایت بود بهترین کارش از نظر منتقدان بود که البته با استقبال چندانی هم از سوی تماشاگران مواجه نشد. پیش‌تر از آن هم دو فیلم «جدال در تاسوکی» (1365) اکشنی با موضوع قاچاق موادمخدر (که آن دوره زمانی زیاد باب بود) و قانون (1374) را به‌عنوان اکشنی پلیسی ساخته بود که هیچ‌کدام نه توفیقی در گیشه داشتند و نه مورد توجه منتقدان قرار گرفتند. قریبیان در تمام‌سال‌هایی که از نمایش آخرین فیلمش می‌گذشت علت فیلم جدید نساختنش را نبود فیلمنامه خوب می‌دانست و حالا پس از 14‌سال فیلمی را ساخته که مهم‌ترین نقطه ضعفش، فیلمنامه است. فیلم آشکارا شباهت زیادی به «هفت» اثر معروف دیوید فینچر دارد. مثل آن فیلم دو پلیس پیر و جوان در کنار هم برای حل یک معمای قتل که توسط قاتلی باهوش و روانی انجام می‌شود تلاش می‌کنند. اما شخصیت‌پردازی قاتل برخلاف هفت یکی از نقاط ضعف مهم فیلم است. هرچه آنجا توجیهی منطقی برای اعمال قاتل وجود دارد در اینجا هیچ دلیل منطقی و باورپذیری وجود ندارد. چون صرف اینکه فردی در عشق شکست ‌خورده دلیل نمی‌شود که چنان روانی شده باشد که به قول خانم دکتر فیلم (مهتاج نجومی) به آن شکل وحشیانه و در کمال خونسردی کسی را که عاشقش بوده سلاخی کند و بعد با نقشه‌ای هوشمندانه، هم تمام آدم‌هایی را که با او در ارتباط بودند بکشد و هم رد پاهای مانده از خود را پاک کند تا علاوه بر اینکه دستگیر نشود ترفیع هم بگیرد. البته این مشکل ضعف شخصیت‌پردازی درخصوص دیگر شخصیت‌های اصلی فیلم هم دیده می‌شود. مثلا هیچ دلیل منطقی در فیلم برای تکروی و رفتار خشن سرگرد تدین (فرامرز قریبیان) ارایه نمی‌شود به جز اینکه یک جا در اواخر فیلم در ترکیه می‌گوید که در جوانی دختری را دوست داشته که پدرش از او برای پخش موادمخدر استفاده می‌کرده است. اما این نمی‌تواند دلیل کافی و قانع‌کننده‌ای برای پذیرفتن رفتار سرگرد باشد. درخصوص آسمان هم همین مشکل وجود دارد و تماشاگر هرگز نمی‌فهمد چرا پدر و مادر او از هم جدا شدند؟ چرا او به‌دنبال مادر خود به آمریکا رفته و با پدرش زندگی نکرده است؟ و چرا به گناه آلوده شده و زندگی‌اش به این مسیر افتاده است؟ البته این ضعف‌ها شاید چندان هم غیرقابل انتظار نبوده باشد اگر در نظر بگیریم که باتوجه به شخصیت‌های فرعی و خرده داستان‌های زیادی که فیلم‌های جنایی ـ معمایی دارند رعایت منطق و انسجام و نیز شخصیت‌پردازی درست در اینگونه فیلمنامه‌ها کار بسیار دشواری است و تنها از پس فیلمنامه‌نویسانی حرفه‌ای که تجربه و توان کار در این ژانر را داشته‌اند برمی‌آید. پس طبیعتا از جوانی همچون سام قریبیان انتظاری بیش از این نمی‌رفت. اما از پدرش که بارها در مصاحبه‌های گوناگونش از علاقه‌اش به این ژانر سخن گفته انتظار می‌رفت متوجه این ضعف‌ها می‌شد و با استفاده از تجربیات خودش و مشورت با فیلمنامه‌نویسان خبره تا جایی که می‌شد این نقاط ضعف را برطرف می‌کرد. همین ایرادات باعث شده ریتم فیلم زیادی کند و کشدار باشد و حتی یک جاهایی (مثل بخش‌های مربوط به القاییان که زیادی هم طولانی است) هم اصلا ریتم می‌افتد یا قاتل خیلی زودتر از پایان فیلم لو می‌رود. هنگامی که در خانه آسمان، سرگرد روانگر در پاسخ به اینکه اطلاعات رایانه آسمان دستکاری شده می‌گوید که تنها کسانی که خانه او را می‌شناختند رهنما و القاییان و معمار بودند و به علاوه گذرواژه رایانه او را هم می‌داند تماشاگر متوجه می‌شود که قتل تنها کار خود او می‌تواند باشد به‌ویژه که دقایقی بعد هم می‌فهمیم دو نفر اول کشته شده‌اند. البته سوءظن به روانگر حتی از همان اول فیلم هم می‌تواند رخ دهد چون تنها کسانی می‌توانند به شیوه قتل آسمان آشنا باشند که پیش‌تر با چنین قتل‌های عجیب‌وغریبی روبه‌رو شده باشند و این هم تنها شامل دو نفر می‌شود: روانگر و پدر آسمان که اگر حتی بپذیریم که دیگر ذره‌ای مهر پدری در وجودش نمانده اما باز نمی‌شود پذیرفت که به این شیوه دخترش را سلاخی کند. صرف‌نظر از فیلمنامه، بازیگری هم دیگر نقطه ضعف فیلم است که لطمه زیادی به آن زده است. بازی فرامرز قریبیان شباهت زیادی به نقش‌آفرینی‌های جین هکمن در ارتباط فرانسوی و کلینت ایستوود در هری کثیف دارد. رامبد جوان هم فقط با رفتاری جدی و سرد (که بی‌شباهت هم به بازی‌اش در جعبه موسیقی فرزاد موتمن نیست) می‌خواهد نقش چندوجهی یک عاشق و قاتل روانی را که دست‌کم روی کاغذ پیچیدگی‌های زیادی دارد به نمایش درآورد. این مشکل به‌گونه‌ای در بازی بهاره کیان افشار (آسمان) هم دیده می‌شد و او را در تمام فیلم با چهره‌ای سرد و سنگی می‌بینیم حتی هنگامی که در فلاش بک جلو در خانه پدری‌اش در حال شنیدن صحبت‌های «روانگر» مبنی بر انصرافش از ازدواج با او به خاطر مخالفت پدرش است. آن موقع هنوز وارد چرخه روابط نا‌سالمی که بعدا در آن قرار گرفت نشده و دختری پاک و معصوم بود با این حال چهره و بازی‌اش هیچ تفاوتی با زمانی که دختری آلوده شده بود نداشت. با وجود تمام این ایرادات در کل اگر انتظارمان را در حد سینمای پلیسی ضعیف ایران پایین بیاوریم و بدون توجه به نام کارگردان به فیلم نگاه کنیم، گناهکاران فیلم خوبی است. اما اگر بدانیم که سازنده این فیلم یکی از بزرگان سینمای ایران و به گواه سخنان خودش از عشاق سینمای پلیسی_جنایی (به‌ویژه از نوع آمریکایی آن است) آن وقت با فیلمی مواجه می‌شویم که خیلی ضعیف‌تر از آنچه باید باشد، هست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.