چهرهپردازی دوستان و دشمنان از ژنرال «السیسی» آخرین کودتاگر مصر
ناصر یا آیزنهاور؟ قذافی یا موسولینی؟
حمیدرضا آریانپور
28سپتامبر 2013، آرامگاه «جمال عبدالناصر» در فضایی امنیتی بود. نیروهای زیادی گرداگرد آرامگاه را پوشانده بودند و تمام خیابانهای منتهی به آنجا بسته شده بود. ژنرال السیسی، وزیر دفاع مصر در راه بود. مردی که نخستین دولت به صورت دموکراتیک انتخابشده در تاریخ مصر را سرنگون کرد و حالا گویا هوادارانش ردای ریاست برایش میدوزند. بازدید وزرای دفاع مصر از آرامگاه نظامی محبوب کشور از سپتامبر سال 1970 میلادی که ناصر فوت کرد عادی است، اما اینبار داستان نهتنها پشت پرده که روی صحنه هم متفاوت است. همانطور که خانواده ناصر به «عبدالفتاح السیسی» خوشآمد میگفتند، طرفداران او و ناصر با ورودش فریاد سر دادند و شعارهایی با این مضمون میدادند که السیسی باید در انتخابات ریاستجمهوری آینده نامزد شود. اینها و کسانی دیگر السیسی را با ناصر مقایسه میکنند و انتظار دارند السیسی با رییسجمهورشدن جا پای ناصر بگذارد. آیا الالسیسی، الناصر دیگری است؟ ناصر افسر ارتش بود و در سال 1956 با حمایت ارتش و با برکنارکردن آخرین پادشاه مصر،«ملک فاروق» رییسجمهورشد. السیسی ژنرال ارتش است و با حمایت ارتش و با برکنار کردن اولین رییسجمهور منتخب مصر،
محمد مرسی سودای رییسجمهور شدن دارد. حکومت نظامی در مصر چیز تازهای نیست. به قول سامی مبید، در نوشتهای در هافتینگتون پست،« فرعونها دیکتاتورهایی نظامی بودند. همینطور بنیامیه، عباسیان، فاطمیان، عثمانیها، سلسله علی پاشا و «افسران آزاد»ی که در 1952 به قدرت رسیدند. تنها استثنا دوره یکساله محمد مرسی بود که از هر جهتی فاجعهبار بود.» اما اندکی پس از کودتای جولای که مرسی دموکراتیک گزینش شده اما غیردموکرات را کنار زد و نوستالژی ملیگرایان مصری تازه شد. از همان تظاهرات مردمی چند هفتهای که با حمایت سکولارها، سلفیها و ارتشیها، بهانه افزایش دخالت السیسی در سیاست شد تا همین امروز السیسی و ناصر در بسیاری جاها با هستند. نه فقط در گفتههای مانندکننده در پوسترها، پارچه نوشتهها و طرح روزنامهها. ناصر و السیسی هر دو در عکسها لبخندی نظامیوار دارند، گرچه لبخند ناصر آشکارتر است؛ هر دو مو و صورتی اصلاحشده دارند، گرچه ناصر سبیلی افزون دارد. در برخی جاها انورسادات را هم میتوان کنار این دو دید. فقط جای مبارک خالی است! اما بزرگترین شباهتی که امروز میان اینها همه به چشم میآید، حتی بیشتر از پیوند زدن
مقام لشگری و کشوری، سرکوب اخوانالمسلمین است. اینکه آیا السیسی، ناصر دیگری است و اینکه اگر باشد مصر پس از انقلاب به کجا خواهد رفت بحث داغ این روزهای مصریهاست. نخستین شباهت شاید همان میل به رییسجمهورشدن باشد. السیسی تا حالا آشکارا موضعی علیه درخواستها برای نامزدی در انتخابات 9ماه دیگر نگرفته است. او گرچه به ادعای ثباتبخشیدن به کشور وارد شده اما سخنانی شبیه ناصر بر زبان میآورد. زمینه صحبتهای او همانی است که ناصر از آن بهره میگرفت تا چنان مشروعیتی به خود ببخشد که میراثش همچنان در مصر مدرن محترم باشد. «گاردین» از یکی از فعالان ناصریست نقل میکند که«حتی با 40 سال تصویر بد کشیدن از عبدالناصر هنوز هم هروقت اوضاع بد است، مردم به ناصر متوسل میشوند. السیسی اما هنوز به چنین جایگاهی در ذهن مصریها نرسیده است!» این«هنوز» اشارهای آشکار است. السیسی درست از همان کودتای سوم جولای و حتی پیش از آن همزمان با تظاهرات مخالفان مرسی، از ادبیات ناصری استفاده کرده است. ناسیونالیسم، تردید نسبت به مقاصد غرب، شأن اعراب و رهبری قدرتمند پسزمینههای پررنگ سخنان او هستند. السیسی در مصاحبهای در پاسخ به این سوال که آیا آرزو
دارید ناصر دیگری بشوید، گفت: « من را یاد «وردا» خواننده زن انداختید که از او پرسیدند آیا او«امکلثوم» دوم است. او جواب داد ترجیح میدهد وردای اول باشد. من هم همین احساس را به عبدالناصر دارم.» اما کمتر کسی چنین میپندارد. برای او السیسی اول بودن همان ناصر دوم بودن است. یک دیپلمات غربی میگوید: «اینجا اشتیاقی برای رهبری قدرتمند هست. ناصر هنوز مورد احترام است گرچه من فکر نمیکنم شایستگی آن را داشته باشد. مطمئن نیستم کارهای زیادی برای مصر کرده باشد. درهرحال، اینجا باور اشتباه بر این است که تنها یک دیکتاتور قدرتمند میتواند اوضاع مصر را آرام کند.» ناصر برای همان چیزی مورد انتقاد است که السیسی هم در همان مسیر گام برداشته است. پنهانشدن پشت حمایت مردم از برکناری مرسی تاریخ را گول نخواهد زد. ناصر گرچه به خاطر ایجاد اتحاد میان اعراب، محبوب اعراب بود اما دوران او یادآور جلوگیری از توسعه نهادهای مدنی است به هر قیمتی. شاید تنها اخوان پوستکلفت بودند که با آمیختن تقدس مذهبی و کمکهای اجتماعی جان بهدر بردند؛ جانبهدربردنی که احتمالا در دوران السیسی هم تکرار خواهند کرد. السیسی هم اما بههررو تاکنون مانند ناصر گامی در
جهت پیشبردن حقوقبشر برنداشته و به نظر هم نمیرسد که سبک حکومتش چنین باشد. نوستالژی عبدالناصر البته دلیل دیگری هم برای زندهشدن دوباره دارد. جز آنکه مردمی که در خیابانها بودند از اقدام ارتش در برکناری مرسی شادمان شدند، مردم اعلام بیطرفی ارتش در تظاهرات علیه حسنی مبارک را هم که یکی از ارتشیها بود به یاد دارند. این ارتش مصر را پیچیدهتر نشان میدهد. این پیچیدگی اما در آینده آن هم هست که مشکل مصر فقط سیاسی نیست. السیسی برای محبوبماندن باید فکری به حال اقتصاد رو به مرگ مصر بکند. اوضاع بد اقتصادی-اجتماعی نجاتبخشبودن السیسی را میان هوادارانش زیر سوال خواهد برد. این همان جایی است که اختلافهای گونهگون با ناصر میتواند خودنمایی کند. عمرو موسی، دبیرکل اتحادیه عرب و وزیر خارجه پیشین مصر از منظر همین اختلافها و حتی شباهتها موج سطحی حمایت از السیسی را همیشگی نمیبیند. او سیاهی و سفیدی دوره ناصر هر دو را متذکر میشود و میگوید: «حمایت از السیسی، فراخوان بازگشت نه به مواضع و نگرش ناصری بلکه ملی است. نیروهای مسلح این مواضع را مشتاقانه میپذیرند و آنها را از طریق مرسی تجسم میبخشند. به این علت، اینها در حسرت
جنبش ناصری نیستند، بیشتر حس ناسیونالیسم و پشتیبانی از ارتش است.» اما حالا که جامعه مصر بیش از هر زمانی دوپاره است، ماموریت السیسی حتی به نمایندگی از ارتش و نه بهعنوان رهبری کاریزماتیک هم دشوار است. گرچه او تمام تلاشش را میکند که تا جای ممکن شبیه ناصر شود. اینروزها عکسی سیاهوسفید در میان کاربران مصری شبکههای اجتماعی به اشتراک گذاشته میشود که کودکی را در سال 1960 نشان میدهد که تصویر ناصر را در دست دارد. آن کودک السیسی است. کودکی که حالا جاهطلبیاش کم از ناصر ندارد. اما فقط عمرو موسی و محمد البرادعی نیستند که لزوم بازگشت به مسیر دموکراسی را گوشزد میکنند. عالمان سیاست و تاریخ نه صرفا از سر اصیلبودن دموکراسی که به دلیل ناصرنبودن السیسی میگویند که او نباید نامزد انتخابات شود. مخالفان و حتی بعضی هواداران السیسی، تنها شباهت السیسی با ناصر را در همان دشمنی با اخوان و تردید به غرب میدانند. شباهتها به همان تکیه بر پروپاگاندا برای استحکام حکومت نظامی محدود میشود. همان روشها امروز برای خرابکردن چهره مخالفان کودتا به کار میرود. پربیراه هم نیست. با در نظر گرفتن کلیت جامعه مصر میتوان تضادها را دید.
قطعا مصریها همان مصریهای دوره ناصری نیستند. در مواضع خود در قبال تلآویو و فلسطینیها هم البته از جهاتی تفاوتهایی هست. السیسی در این زمینه به تجربه ارتش مصر و دیگر کشورهای عربی پراگماتیکتر عمل میکند. این شباهتها و تفاوتها البته در دیدگاه کسانی دیگر بیشتر از آنکه به سوی جمال عبدالناصر رود، به سوی افسرانی دیگر از دیگر ملتها رفته است. برخی مسیر او را مانند مسیری میدانند که «قذافی» لیبی رفت. یا «ایدیامین» اوگاندا، یا حتی «بنیتو موسولینی» ایتالیا. اما از آن سو شاید «آیزنهاور» آمریکا. لباس نظامی تمیز، مدالهای بر سینه و چهره بیاحساس او را شبیه همه اینها میکند. اما او واقعا بدون درک شرایط زمان بهویژه پس از«خزان» عربی به همان مسیر خواهد رفت؟ همین حالا هم برخی او را«قذافی نیل» میخوانند. فعلا برای داوری زود است. هر ارتشی که کودتا کرده از دولت انتقالی گفته اما ماندگار شده است. هر کودتاگری از حرکت برای مردم گفته اما در عمل خود را بالا برده است. آیا 9 ماه دیگر هم از«فشار مردم» خواهیم شنید؟ مبید به سهنکته اشاره میکند که السیسی را نامزدی مناسب برای دیکتاتوری نمیکند، گرچه این هرگز به معنای کناررفتن او
از قدرت مدنی نیست. اول مسن بودن او. السیسی تقریبا 60ساله است. این در«دفترچه راهنمای دیکتاتوری عربی» امتیاز خوبی نیست. هنگام کودتا ناصر 34ساله بود. ادیب الشیشکلی سوریه 39ساله و قذافی 27ساله بود. دومین تفاوت پیشزمینه آنهاست. دیکتاتورهای عرب عموما با سوارشدن بر موج اختلاف طبقاتی به قدرت رسیدهاند. السیسی اما از محله جمالیه قاهره است و در محیطی شهری رشد یافته که دست انداختن به توده روستایی را برایش دشوار میکند. نکته سومی که مبید اشاره میکند هم جالب است. نام خانوادگی او! نامی که بیشتر به درد گروه موسیقی میخورد. السیسی در زبان عربی نامی باجذبه نیست و در زبان انگلیسی هم که معنای«مرد زنانه رفتار» میدهد. همین تا حالا شوخیهای بسیار را پدید آورده است. البته فراموش نمیتوان کرد که«ابو منیار»، لقب قذافی هم همین قدر به قول مبید «رقت انگیز» بود. شاید با چنین دلایلی و دلایلی دیگر است که کسانی هم از دیگرسو رییس کنونی ارتش مصر را آیزنهاور این کشور میدانند. در حالی که کنشگران جوان هوادار السیسی در حال جمعآوری امضا برای واردکردن او به میدان انتخابات هستند، مقامات همفکر او در مصر از توانایی او برای رهبری میگویند.
مصطفی حجازی، مشاور ارشد نهاد ریاستجمهوری مصر در گفتوگو با تلگراف میگوید: «بگذارید ببینیم تا روز انتخابات چه اتفاقی میافتد اما در نهایت ژنرال السیسی میتواند ژنرال آیزنهاور مصر باشد.» آیزنهاور فرمانده ارشد جبهه غربی جنگ دوم جهانی دو بار در دهه 1650 به ریاستجمهوری آمریکا رسید. السیسی هم ستون فقرات دولت انتقالی عدلی منصور است. قانون اساسی باید بازنویسی شود و در همهپرسی تایید شود تا انتخابات برگزار شده و شاید السیسی بختش را بیازماید. اما باید بدبین بود به کودتاگری که عربستان سعودی و امارات متحد عربی، از بزرگترین ناقضان حقوق بشر، هوادارش هستند و به ژنرالی که هم اندیشانش در روزهای تظاهرات از«تست بکارت» حرف زده بودند. حالا قطع کمکهای مالی آمریکا هم به ارتش و هم به محبوبیت السیسی ضربه خواهد زد. این هم خود شاید اضافه شود به چیرگی فعلی تفکر ناصری و مصر را به سوی مسکو بلغزاند. با این همه فعلا وضعیت برای مردم مصر ورای دوستی و دشمنی خارجی است و آینده سیاسی و میراث او به این بستگی کامل خواهد داشت که برای مصریها چه خواهد کرد. دیکتاتوری خواهد بود که توسعه اقتصادی را پیش خواهد برد یا رییسجمهوری خواهد شد که از
مقامات نظامیاش دل خواهد کند؟ یا هردو؟ یا هیچکدام؟ احتمالا او هم در هر آیندهای سیاهوسفید نخواهد بود. به قول رابرت کاپلان یکی از صدمتفکر بزرگ زنده دنیا به انتخاب مجله فارینپالیسی در تازهترین مقالهاش در استرتفور،« دنیای امور بینالملل نهتنها دنیایی با رنگهای میانه است، بلکه دنیایی است که در آن دانستن اینکه کسی را کجای یک طیف باید گذاشت گاهی ناممکن است. این پرسش که آیا هدف وسیله را توجیه میکند نباید تنها با اصول متافیزیکی پاسخ داده شود، مشاهده عملی هم نیاز است. گاهی هدف وسیله را توجیه میکند. گاهی نه. گاهی وسایل نامرتبط به اهداف هستند و از این رو محکوم میشوند چنانکه در شیلی پینوشه شد. پیچیدگی جهان سیاست و اخلاق اینچنین است.» قذافی برای همه سیاه، ناصر برای همه خاکستری و آیزنهاور برای آمریکاییها سفید بودند. تا امروز السیسی بیشتر در سوی سیاه طیف نشسته، اما برای ثبت در تاریخ باید دستکم یکدهه دیگر نظر داد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.