در حاشیه داستان «یک شب تام کروزتان را قرض میدهید؟» از مجموعه داستان «فیلمهای کتبی سیلویا پلات»
از گوشت و خون نیستم، میخواهم اثیری باشم
محمد تقوی . داستاننویس
راوی داستان «یک شب تام کروزتان را قرض میدهید» دختر زیبایی است که به هیچکدام از خواستگارهای طاقوجفتش جواب مثبت نداده. بالابلندست و سیهچشم و ابروکمان. دوستی هم دارد که سراسر داستان مثل سایه همراه اوست و همراه با همین دوست در یکی از کافیشاپهای گاندی با کاوه آشنا میشود. کاوه عشقِ سینماست و کانون علاقه او به سینما شخصیت اثیری بازیگری به نام نیکول کیدمن است. راوی اندکاندک از طریق کاوه با رویای سینما آشنا میشود. کاوه از راوی دعوت میکند پا به دنیای مثالی او بگذارد و با هم فیلمهای خانم کیدمن را ببینند. اتاقی پر از بلندگو و سینمای خانگی و دوربین و پخش صوت و پوستر و پنجرهای تاریک با پرده ضخیم. آنها در سکوت مطلق و آداب تمام به تماشا مینشینند. کاوه راوی را مجبور میکند تا جزییات صحنههای فیلم خانم کیدمن را دوباره بازی و زندگی کند. اما همیشه فاصلهای هست و به قول جناب کاوه هیچوقت حس کار درنمیآید. برای کاوه راوی بدل خانم کیدمن است. چراکه او میداند دستش هیچگاه به دامن کبریایی آن زن نمیرسد. سرو بود او کنیزکان چمنش / او گل سرخ و آن بتان سمنش قرار است راوی در این فیلمنامه نقش تماشاچی را
بازی کند و اگر از دیالوگ سکوت تخطی کند سهمش یک هیس سنگین است. کاوه خود فقط در نقش تماشاچی و در نهایت مفسر حضور دارد و برای خودش هم نقش فعالی تصور نمیکند به جز تحسین محض. بنابراین راوی تحت فشار قرار میگیرد و کاوه خود از این فشار آگاه و از پایداری و صبر و تحمل او شگفتزده است. او میداند تحمل این شرایط تا چه حد دشوار است. راوی به کاوه علاقهمند شده اما هنوز جایگاه و تکلیف خودش را نمیداند. راوی وقتی با اطمینان کاوه را انتخاب میکند که کاوه میگوید: «هیچ میدونی قد و قواره تو و خانم کیدمن توی یک تیریپه.» راوی با این جمله کاوه، عرش را سیر میکند و یک نوع کیفیت روحی خاص را تجربه میکند که بهرغم خواست و تلاشش تا آخر داستان دیگر تکرار نمیشود و حسرت آن به دلش میماند. از این پس او سعی میکند کوچکترین ظرایف رفتار خانم کیدمن را تقلید کند. او میخواهد خانم کیدمن باشد. کشوقوس این رابطه تا آنجا ادامه پیدا میکند که دوست راوی راهحل اصلی را پیش پایش میگذارد. راوی و سایهاش دوتایی نقشه میکشند که به یاری تیغ جراح و گریم و چهرهآرایی، چهره خانم کیدمن را به راوی ببخشند. این عملیات با چنان دقتی انجام میشود که
تصویر چهره راوی را در نگاه نخست نمیتوان از خانم کیدمن باز شناخت. اما این همه در چشم کاوه چنان نمینماید که راوی انتظار دارد. لحظه دیدار کاوه با بدل زیبای خانم کیدمن نقطه عطف داستان است. از این لحظه به بعد فاصله کاوه از راوی بیشتر و بیشتر میشود و هرچه کاوه از راوی دورتر میشود، دوست راوی به کاوه نزدیک و نزدیکتر میشود. تا آنجا که راوی از این رابطه جا میماند و رابطه آنها پس از سهماه نامزدی دیگر هیچوقت تکرار نمیشود. تازه این سهماه نامزدی نتیجه یک شرطبندی است نه خواست کاوه و سرانجام راوی میشود همسر صیغهای استاد متاهل کاوه و در فاصله سفرهای خانواده استاد به ایران با او زندگی میکند. روایت از همین لحظه شروع میشود. کاوه با دوست راوی دلخوش است و هنوز دوماهی مانده که زن و بچه استاد از خارج برگردند، تا دوباره شش ماهی بگذرد و استاد دوباره مجرد بشود. راوی دیگر امیدی به بازگشت کاوه ندارد. انگار دیگر چندان دربند عشق او هم نیست، همانطور که چندان بند رابطه با جناب استاد هم نیست. میان این همه مشکلات جورواجور، از عاق والدین بگیرید تا خیانت دوستش که مال امانتی را بالا کشیده و احتمالا از دستدادن فرصت یک
ازدواج تراز اول برای همیشه، او نگران چیز دیگری است. او میخواهد نظر آقای مهرجویی را درباره شباهت عکس خودش با عکس نیکول کیدمن بداند. او میخواهد آقای کارگردان را ترغیب کند از زندگی او فیلم بسازد تا راهی برای ورود به دنیای دوبعدی و ازلی، ابدی سینما بیابد. اما چرا؟ آیا میخواهد از این طریق به کاوه نزدیک شود؟ او البته از خدا میخواهد کاوه او را آنطوری دوست داشته باشد و تحسین کند که خانم کیدمن را دوست دارد و تحسین میکند. اما بعید به نظر میرسد، یعنی خودش هم میداند که کاوه برای همیشه رفته است. انگار راوی دارد ادامه همان مسیری را میرود که قبلا رفته. انگار از میان پوسترهای متعدد اتاق و فیلمها و البته ذهن کاوه تصویری ساخته شده که مثل مارپیچ دواری او را هیپنوتیزم میکند. او شیدای تصویری است که میتواند تصویر خود او باشد. به واقع چرا راوی پس از گذراندن همه این وقایع تصمیم میگیرد برای داریوش مهرجویی نامه بنویسد تا از سرگذشت او فیلم بسازد؟ آیا میخواهد داستان زندگیاش برای دختران جوان دیگر آینه عبرت شود؟ شاید دلمشغولیهای فمنیستی دارد و میخواهد برای حقوق زنان مبارزه کند؟ نویسنده در این داستان آشکارا از عناصر
فراداستانی سود میبرد. آشکارترین عنصر فراداستانی مقایسه داریوش مهرجویی و تهمینه میلانی است. راوی خود میگوید چرا تهمینه میلانی را انتخاب نکرده است. دغدغه او حقوق اجتماعی زنان نیست یا دستکم در این نامه نیست. از طرفی شاید در حیطه استفاده از سنتهای ادبیات داستانی در میان کارگردانهای ایرانی بیش از همه داریوش مهرجویی مسبوق به سابقه باشد، بهخصوص در درخت گلابی. سنت ادبی زن اثیری عمیقتر و بنیانیتر از چشمانداز آن فقط در ادبیات معاصر ماست. زن اثیری سنت داستانی دیرپایی است که در ادب کهنمان شاید زیباترین جلوه آن را در گنبد سیاه نظامی گنجوی خوانده باشیم. بدون شک باید ردپای این سنت کهن ادب پارسی را در ریشههای تمدن و نوع نگاه انسانهایی جستوجو کرد که هزاران سال در این جغرافیا زندگی کردهاند. در ادب معاصر ما هیچ اثری نیست که همسنگ بوف کور اثر برجسته نویسنده پیشگام ایرانی در این داو قمار کرده باشد. در میان معاصران هم کمتر هنرمند ایرانی بزرگی است که در این بستر نقشی نزده باشد. ردپای زن اثیری را در مینیاتورهای فرشچیان در اندام همان دلبر معهود مییابیم با چشم نرگس و میان باریک و کمان ابرویش. در شعر زن هرجایی نیما،
نمای دیگری از او میبینیم. همینطور در شعر ماهی شاملو و دیگران. هنرمند ایرانی در هر دوره و زمانهای نقشی بر این سنت زده و اثری از خود بر جای نهاده است. اما در داستان مریم عباسیان اولینبار است که یک هنرمند ایرانی نقشی چنین بر این صنم هزار رنگ زده است. مدتهاست که از پایان عصر زنکشی در ادبیات سخن میگویند و از چرایی سکوت زن اثیری در بوف کور. اینبار زن اثیری خود راوی داستان است. نگاه نویسنده این داستان در این مورد بسیار تازه و البته عمیقا انتقادی است. راوی داستان به هزار زبان فریاد میزند: از گوشت و خون نیست، نمیخواهد باشد. او میخواهد اثیری باشد و در این قربانگاه همه آداب را به جا میآورد و رسما خودش را قربانی این بتواره میکند که دیگرانش تراشیدهاند. در این میان گاهی نویسنده، مرثیهای هم برای صاحب همان دو ابروی کمان و نرگس مست چشمانش میسراید. چرا که زیبایی او قربانی مناسبات زیباییشناختی فرهنگ غالب میشود. در داستان غیراز دوست راوی هیچکس پیدا نمیشود که دل قیچی زدن بر آن مژگان بلند را داشته باشد یا کمان آن ابرو را دم تیغ بدهد که نسلاندرنسل شاعران ما آن را به طاق آسمان تشبیه کردهاند. چرا راوی این
داستان میخواهد اثیری باشد؟ او مثل بسیاری از شخصیتهای عاشقِ ادبیات کهن ما از مجنون بگیرید تا شیخ صنعان، آبرو و خانواده و جان و مال را فدای آرمانش میکند. در ادبیات ما فراوان هستند شخصیتهایی که طالب کمال هستند و نهایت عشق را میخواهند و از دادن هیچ هزینهای مضایقه ندارند. راوی ما سردرگم است. چرا از میان آن همه انتخاب که دور و برش هست میگذرد؟ در او نوعی سرگشتگی وجود دارد که در داستانهای تمثیلی و عرفانی ایرانی سابقه دارد. حالا اصلا نیکول کیدمن حقیقی و حقوقی واقعا یک شخصیت اثیری است؟ البته که درواقع نیست و البته که در واقعیت داستان هست. در داستان خانم کیدمنی مطرح است که زاییده ذهن و زبان کاوه است. این تصور کاوه است از فیلمها و مصاحبهها و زندگینامههای نیکول کیدمن. بنابراین خانم کیدمن کاملا قائم است به ذهن کاوه. حتی زیبایی او بهعنوان یک ابرستاره هالیوودی مطرح نیست. خانم کیدمن همیشه برای کاوه ارزشمند است حتی اگر با گریم زشتش کرده باشند. اما هنوز سوال مطرح است چرا راوی میخواهد اثیری باشد؟ برای آنکه کاوه حتی در حضور راوی تمام هوش و حواسش را صرف خانم کیدمن میکند. راوی میخواهد خانم کیدمن باشد چون احساس
میکند دیده نمیشود. صحنه تماشای فیلم مشهور استنلی کوبریک (که خود استفاده دیگری از فراداستان است) در تاریکی خانه بهطرز هنرمندانهای ذهنیت کاوه را نشان میدهد که در آن غیراز صفحه درخشان مجازی بر دیوار، تنها تاریکی است که وجود دارد. این صحنه موجز و موثر را میتوان به جنبههایی از تاریخی تسری داد که زنان ما نسلدرنسل در آن زیستهاند. تصویر خانم کیدمن هرچه که هست، جان و جهان کاوه را تسخیر کرده. تا حدی که وقتی راوی را به خانه خالی از اغیار دعوت میکند، منظورش خلوت با او نیست بلکه از او دعوت کرده تا در خلوت او و خانم کیدمن شرکت کند. راوی داستان در تمام لحظاتی که با کاوه هست حضور یک نفر سوم را احساس میکند. نفر سومی که حضورش حتی انکار یا پنهان نمیشود. نفر سومی که به هزار زبان ستایش میشود. البته این اوج محبت کاوه است. او هرکسی را لایق شرکت در این مراسم نمیداند. سلسلهای از فعل و انفعالات راوی را بیش از پیش به تمرین رفتار و کردار خانم کیدمن وامیدارد اما فکر استحاله به خانم کیدمن ایده دوست راوی است. دیالوگ با بوف کور همانطور که توضیح داده شد این داستان بهرغم تمام نوآوریهایش از دل سنت
ادبیات پارسی برآمده و در آن نشانههایی وجود دارد که به گفتوگو با نظایرش در آثار برجسته پیش از خود میپردازد، بهخصوص با بوف کور. به عبارتی آثار ادبی در این داستان مثل زمینه یا Context عمل میکنند و در واقع بسیاری از نشانهها در این زمینه معنی پیدا میکنند. یک: اشاره به عدد سه ماه برای دوره نامزدی راوی و کاوه. دو: دوره زندگی مشترک راوی و استاد که چهار ماه است و دو ماه دیگر از آن مانده. این اعداد همگی نشانه هستند و ذهن خواننده را به بوف کور ارجاع میدهند. همینطور وعده دوست راوی برای بریدن قسمتی از بدنش و جراحی پلاستیک و صورتی که تکهتکه فراهم میشود، جملگی تکهتکهکردن زن اثیری را تداعی میکند. یا ثبت نگاه زن اثیری را با دیالوگ زیر در این داستان مقایسه کنید: «چشمهای خانم کیدمن را برمیداشتم و جای چشمهام میگذاشتم.» کشمکش از ابتدای داستان بین راوی و دوستش کشمکشی پنهان و آشکار وجود دارد. اولین جلوه این کشمکش را در انتخاب آب آناناس از منو کافیشاپ میبینیم. دوست راوی به جای او برایش سفارش میدهد که از چشمان کاوه هم دور نمیماند. این کشمکش در سراسر داستان وجود دارد و نماینده دو طرز فکر
متفاوت و مختلف است: نوع اول: نوع برخورد دوست راوی ظاهرا راوی و دوستش هردو خواهان کاوه هستند. جناب کاوه تپلی موبور هدف مشترک هر دو دوست است. چنانکه در وصف صحنه کافیشاپ راوی میگوید دوستش از کاوه چشم برنمیدارد. دوست راوی بهشدت رک است و حتی گاهی رکبودن او تنه به وقاحت میزند. میدانیم که چشمش دنبال کاوه است اما او هرگز برای کاوه نقش بازی نمیکند. حتی درباره دوست پسرهای قبلیاش با کاوه حرف میزند. او بهشدت متکی به شخصیت خودش است. این یک نوع برخورد است که با خصوصیات فرهنگی ما بیگانه به نظر میرسد، چراکه دوست راوی حتی چشمانداز بلندمدتی برای یک رابطه جدی را دنبال نمیکند. او تام کروز را برای یک شب قرض میخواهد و بس. در راند اول دوست راوی شکست میخورد و کاوه به راوی میرسد. نوع دوم: نوع برخورد راوی اما نوع برخورد دوم رویکرد راوی است که سبکی بهشدت ایرانی است و برای ما حتی توجیه اخلاقی هم دارد. راوی خیلی زود برای تمام زندگیاش تصمیم میگیرد و حاضر میشود تمام زندگیاش را برای آن هزینه کند. او برعکس دوستش بلافاصله تصمیم میگیرد از خودش بگذرد و آنی بشود که تصور میکند کاوه میخواهد. اصلا
کاوه با پسرهای دیگر چه فرقی دارد؟ او برخلاف پسرهای دیگر به افق دور و غریبی چشم دوخته است. راوی ناگهان خودش را در این افق دوردست مییابد. در کنار رقیبی که از تاروپود خیال بافته شده است. به نظرم ضمیر ایرانی راوی بیش از اینکه عاشق کاوه شده باشد، به تصور کمالگرایانه کاوه عشق میورزد. او میخواهد اثیری باشد، میخواهد کیدمن باشد. جناب استاد هم با نیکول کیدمن خواندن راوی قاپ او را در حضور کاوه میدزدد. اگر این دونوع برخورد و دو نوع طرز تلقی را با هم مقایسه کنیم، شاید به این نتیجه برسیم که برخورد دوست راوی برخوردی کاملا عینی و بیشتر متکی به واقعیت خارجی است و نوع برخورد راوی کاملا درونی و آغشته به لعاب ذهن اوست. نمیدانم کدام درست است یا زیباتر. و فکر میکنم داوری در این مورد به عدد خوانندگان داستان میتواند متفاوت باشد. اما شک ندارم که نویسنده به طرز تلقی راوی بهرغم تمام زیباییهایش نگاه انتقادی دارد. بازی همهچیز یا هیچچیز یک بازی ایرانی است که در تمام عرصههای زندگی فرهنگی، سیاسی و اجتماعی ایرانی مرسوم است و مورد ستایش قرار میگیرد. راوی که تمام توجه کاوه را میخواهد خود را در راهحلی غرق میکند که دوستش
پیش پایش گذاشته است. چاره درد او چیست؟ درمان او همان درمانی است که زنان بیشماری در سراسر دنیا طلب میکنند و حتی در مواردی زنان ما بیش از همه همتایان خود در سراسر جهان به آن دل میبندند. راوی دردش را نزد طبیب میبرد و طبیب میبرد و میدوزد و صورتی میسازد که در نگاه اول نمیتوان او را از خانم کیدمن بازشناخت. حتی خود راوی خودش را بازنمیشناسد. حالا او از کاوه همین انتظار را دارد. برای او این سوال مطرح است که چرا کاوه خانم کیدمن را در چهره او پیدا نمیکند؟ سوال اصلی او از آقای مهرجویی هم همین است. راوی برای ملاقات اول آرزوها دارد که همگی به یک نگاه بر باد میروند. راوی در برزخ گیر میافتد و در آستانه اثیریشدن منجمد میشود. از طرفی از نقش خویش باز میماند و از طرفی هیچوقت به آستان قدسی زن اثیری نمیرسد، پس ناچار انگ لکاته به او میخورد. اما چرا؟ مگر کاوه همین را نمیخواست؟ مگر شباهتهای راوی و کیدمن را جستوجو نمیکرد؟ شاید گردی میزی که کاوه و دوستانش در کافیشاپ خیابان گاندی دورش نشستهاند نشانگر بسته بودن دایرهای باشد که ذهن آنها دورش میگردد. جادوی این دایره و کمال آن در این است که فاصله نقاط محیط آن
هرگز از مرکز دایره تغییر نکند. از هر جا که شروع کنی همیشه به جای اول بازمیگردی و به همین دلیل مهم نیست که از کجا شروع کردهای. شاید تا روزی که جادوی این دایره نشکند دور آنجایی برای نشستن راوی و راویانی چون او نباشد. او شهرزادی است که در پایان همان قصه اول گردنش را میزنند. شاید سرانجامِ شهرزادِ نگون بختِ این داستان رویکرد کاوه را عوض میکند. کاوه در دور اول راوی را انتخاب کرده بود اما بهزودی میفهمد که هیچکس نمیتواند بدل کس دیگری باشد و در دور دوم دوست او را برمیگزیند که میخواهد خودش باشد. بنابراین در دور دوم دوست راوی برنده میدان است و جایزه به او میرسد. او نمیخواهد در اتاق تاریک منتظر بماند. دوست راوی میداند که اگر بخواهد با پوسترهای متعدد خانم کیدمن مبارزه کند در بهترین حالت میتواند فضایی به اندازه یک عکس سهدرچهار اشغال کند. تاثیر در زمانی و همزمانی معمولا برای تاثیر داستان در زمان دو حیطه مورد بررسی قرار میگیرد. هر داستان خوبی باید این توان را داشته باشد که از مرز زمان انتشارش بگذرد و در همه زمانها برد داشته باشد. یعنی داستان خوب نباید وابسته به زمانه باشد. اگر مساله
داستان همعرض زمانه باشد وابسته به زمانه میشود و به اصطلاح اهل فن به این ترتیب داستان تاریخ مصرف پیدا میکند. بنابراین یک روی اثر هنری و ادبی رو به مسایلی دارد که در همه زمانها و مکانها برای همه انسانها مطرح است و معروض زمانه نیست یا معروض درک غالب از مسایل اجتماعی در هر دوره اجتماعی نیست. بهترین حالت این است که داستان به جنبههایی از وقایع در یک دوره اجتماعی بپردازد که میتواند در همه زمانها و مکانها دارای مابهازا باشد. چنانکه انسان معروض زمان است و عمر محدودی دارد اما روح انسان چنانکه میگویند رو به سوی جاودانگی دارد. به همین دلیل است که به نظر میرسد مسایل عام بشری جاودانه هستند و ما هنوز با خواندن آثاری احساس همدلی میکنیم که صدها یا هزاران سال پیش نوشته شدهاند. به همین دلیل است که هر نویسنده خوبی باید خوانندهای را فرض کند که فارغ از زمان و مکان میتواند هر جایی باشد و در هر زمانی نفس بکشد. ذات ادبیات جاودانه است. بین این دو، پیوند ظریفی وجود دارد. نویسنده برای درک و پرداخت مسایل عام بشری چارهای ندارد، جز پرداختن به اتفاقاتی در یک دوره خاص. بنابراین نویسنده به وقایعی میپردازد که در زمان
خاص اتفاق میافتد اما چشمانداز خاصی را دنبال میکند و به وجهی از واقعه میپردازد که خواننده را در هر زمان دیگری نیز با زمان داستان همزمان کند. هر داستان خوبی باید حتما ویژگی همزمانی را داشته باشد اما همه داستانهای خوب به مسایل در زمانی هم پاسخ میگویند. اصولا اگر داستانی بتواند از مرز زمان و مکان بگذرد، این کار را از طریق پرداختن به وجهی خاص از وقایعی میکند که در زمان و مکان محدود اتفاق میافتد. اجزای چنین جهانی با خویش و با یکدیگر وحدت دارند. زمان و مکان و برهه تاریخی و از همه مهمتر زبانی که در این داستان به کار رفته جوابگو و متناسب با هم هستند. درواقع نویسنده با به کار بردن زبان خاصی که شخصیتهایش با آن سخن میگویند و لحن راوی، این همه را امکانپذیر کرده است. نویسنده برای پرداختن به یکی از درونمایههای اصلی ادب فارسی راوی و زبانی را انتخاب کرده که دورترین فاصله را با اصل خود دارند. این نهایت آشناییزدایی است و دورترین راه است برای اینهمانی مسایل روز با تاریخ ما. داستان «یک شب تام کروزتان را قرض میدهید؟» بهطرز غریبی وجوهی از استحاله را نشان میدهد که باورپذیر کردن آن در این داستان و معنی بخشیدن
به آن در این زمانه بسیار دشوار است. در عین حال این داستان غیر از پرداختن به یک سنت دیرپای ادبی، در اجتماع امروز ایران و بهخصوص تهران نیز جستوجو میکند، جستوجو در این اتفاق عجیب و نادر که چرا دخترکان این شهر اینقدر داوطلب سپردن خودشان به تیغ جراح زیبایی هستند. آن هم با تصورات واهی و عجیبوغریبی راجع به شکل و اندازه بینی. این داستان جوابی است برای این سوال که چرا متوسط رویکرد زنان ایرانی به لوازم آرایشی بیش از میانگین آن در بسیاری جاهای دیگر دنیاست. دخترکان سرزمین مرا به چوب سبکسری یا غربزدگی یا بیدردی زیاد زدهاند و میزنند. با این داستان شاید هر مخاطبی بهسادگی به این قضاوت سطحی دست نزند. شاید این نیاز از اعماق ناخودآگاه جمعی ما برمیآید. این داستان داستانِ نیمهای است که دیده نشده، سخن نگفته، یا اگر پچپچه کرده جایی ثبت نشده، اما حقیقت این است که زن ایرانی به اندازه مرد ایرانی هوایی و سودایی و طلبه کمال است. عیب مرد و زن ایرانی هم همین است، کسی چه میداند شاید حسن هردو هم همین باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.