|

به بهانه تماشای تئاتر «آتیلا پسیانی»

عرق خورشید، اشک ماه!

فریدون مجلسی

توفیق یافتم در تئاتر شهر به دیدن کاری ارزنده نوشته محمد چرم شیر، با بازیگری رضا کیانیان، ‌علیرضا خمسه و خسرو پسیانی بروم! این اسامی شناخته‌شده تئاتر امروزی مرا با درود بسیار به یاد میراث نوشین می‌اندازد، که در ارتقای سطح تئاتر ایران از ابزاری صرفا‌ برای شادمانی و سرگرمی مردم تا سطح فرهنگی شایسته و آکادمیک در خدمت تعالی فرهنگی جامعه بالا برد! به یاد سال‌های جوانی‌ام و اسکویی‌ها، به یاد سربرآوردن مردان فرهیخته و هنرمند و هنر‌شناسی که برای هنر تئاتر در ایران رسالت و شأن آفریدند، ‌به یاد روزهای جوانی عزت‌الله انتظامی، علی نصیریان، نصرت کریمی، جمشید مشایخی، فخری خوروش، ژاله علُو، بهرام بیضایی، بهزاد فراهانی، مهدی هاشمی و گلاب آدینه، ... و به یاد آنهایی افتادم که رفتند، بیژن مفید، نقشینه، منفردزاده، محمود استادمحمد... نه اینکه شادمانی و سرگرمی خوب نیست که بسیار خوب است، بسیار ضروری و ستودنی است، اما مانند هر فن و هنری نباید به بقای در آن سطح ساده اکتفا کرد. اینان هنرمندانی هستند که همچون دوندگان مسابقه‌ای امدادی برای رساندن سطح فرهنگی تئاتر ملی ما به سطوح بالای جهانی حاصل کار خود را همچون امانتی عشق‌آلود به نسل‌های زحمت‌کشیده و باسواد بعدی رساندند، که در وجود کسانی چون رضا کیانیان، علیرضا خمسه، آتیلا پسیانی و اکنون ‌فرزندی برومند چون خسرو پسیانی و دیگرانی چون بهاره رهنما با آن همه عشق به کار هنری خودش‌ تجلی می‌یابد که دست‌کم باید قدرشان را دانست! در واقع اگر سینمای ایران آبرویی دارد، تاثیری از همین خویشاوندی‌اش با تئاتر برده است. باری، پیری بد دردی است، قلم را به خاطرات و گذشته‌ها می‌کشاند! می‌خواستم از عرق خورشید و اشک ماه بنویسم. برایم جالب بود که نویسنده و بازیگران ایرانی سوژه‌ای را انتخاب کردند که گرچه در فرهنگ آمریکای لاتین و حتی اروپا شناخته‌شده است، اما شاید برای تماشاگر ایرانی تازگی داشته باشد و شاید برای نخستین بار از حقیقتی دردناک در ابعاد یک امپراتوری آشنا می‌شود. اما درمی‌یابد که چگونه امری یا کسی که در زمانی قهرمانی و قهرمان تلقی می‌شده است، ممکن است در زمانی دیگر محکوم و ملعون ارزیابی شود! معیارها در زمان عوض می‌شوند! سودجویی‌ها و خودمحوری‌ها و نادیده‌گرفتن حقوق و احترام انسان‌های فرودست یا فرودست‌انگاشته به جای آنکه ارزش تلقی شوند ضد ارزش می‌شوند. زمان داوری بی‌ترحم است! ‌ باری، ‌ما در ایران کریستف کلمب یا کریستوفر کلومبوس ایتالیایی مامور شاه و ملکه اسپانیا را می‌شناسیم که در 1492 یعنی 520سال پیش به جای دستیابی به هند از مسیر غرب و به اعتبار گردبودن زمین، قاره آمریکا را کشف کرد. ماژلان را می‌شناسیم که چگونه آمریکای جنوبی را دور زد و اقیانوس کبیر را درنوردید و به فیلیپین و قاره قدیم رسید. آمریکو دو وِسپوس را می‌شناسم که فهمید آمریکا آمریکاست و هند نیست! و نامش بر آن قاره نهاده شد. آلبوکرک و دریانوردان و ماجراجویان دیگری چون مارکوپولو را هم می‌شناسیم، ‌اما فرانسیسکو پیسارو را نمی‌شناسیم! او نیز کاشفی نامدار است که فقط 17سال پس از کریستف کلمب راهی قاره نو شد. جوانی که گرچه فرزند خانواده‌ای نظامی بود فرصت نیافت سواد بیاموزد! اما فرصت یافت جنگیدن و کشتن بیاموزد. قدم به آمریکای جنوبی نهاد و گشتی زد و شناسایی کرد. دانست که در سواحل شمالی آمریکای جنوبی در سرزمینی که امروز پرو، ‌اکوادور، ‌بولیوی و بخش‌هایی از آرژانتین و شیلی را تشکیل می‌دهد، دست‌کم از سه قرن پیش از آن امپراتوری و سامانه بومی اداری بزرگی قرار داشت که ثروتی بزرگ اندوخته بود. که طلا را عرق خورشید و نقره را اشک ماه می‌نامید! آنگاه درصدد غارت قهرمانانه آن برآمد. دو بار شکست خورد و در بار سوم، پس از آنکه حمایت ملکه ایزابل اسپانیا را به دست آورد، با سپاهی کوچک و جرار فرمانروا آتاهوآلپا را اسیر کرد! به او قول داد که اگر زر و سیمش را تسلیم کند رهایش می‌سازد. دو اتاق انباشته از زر و سیم او را ستاند، یک پنجم سهم پادشاه اسپانیا را داد، بخشی را میان سربازانش تقسیم کرد و با بقیه ناقوس بزرگی از زر و سیم ساخت که آن را صادقانه هدیه به آستان خداوند، عیسی مسیح کرد! آغاز نمایش زمانی است که آن خیانت و قتل انجام شده و پیسارو فرمانرواست! نمایش نشانگر توحش و خشونتی است که صمیمانه و آشکارا در راه و به نام پیامبر صلح و آشتی عیسی مسیح انجام می‌شود، نشانگر بی‌عدالتی‌ها و اهانت‌های مکرری است که به نام دین و قهرمانی، نسبت به آن نژاد نجیب و مغرور بومی روا می‌دارند و بازگوی‌ سرنوشتی است که برای قهرمان رقم می‌خورد! در صحنه، با اقدامی جسورانه، فرمانروا تفنگ‌به‌دست و سوار بر اسب ظاهر می‌شود! نمی‌دانم چنین چیزی در صحنه تئاتر ایران سابقه‌ای دارد یا نه! ‌به هر حال اسب و تفنگ نماد برتری نیروی سفید بود که سرخپوستان را به زیر کشید و نیز نمادی است که سرخپوستان را شیفته خود کرد! دیدگاه‌های انتقادی مانند این نمایشنامه، درباره عملکردهای سرداران سفید که در قرن 16 قهرمانانه تلقی می‌شد، از نیمه دوم قرن بیستم مطرح شد. در نتیجه همین تلاش‌ها فشار افکار عمومی به جایی رسید که تندیس سوار بر اسب پیسارو را از میان شهر به پردیسی دور از چشم منتقل کردند. ایزابل آلنده نویسنده نامدار شیلیایی در کتاب «اینِس روح من» که به فارسی هم ترجمه شده است همین دیدگاه انتقادی‌ را منعکس می‌کند. اکنون فرزندان اینکا در بولیوی و حتی در ونزوئلا و کلمبیا دست بالا را در حکومت یافته‌اند!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.