|

خواندنی‌های جایزه نوبل شیمی

خاندان پرافتخار

مهسان زرکوب

موسسه کارولینسکا در استکهلم سوئد، سه‌شنبه گذشته (16 مهر) برندگان جایزه نوبل فیزیک را معرفی کرد، برندگان جایزه نوبل شیمی چهارشنبه و برندگان نوبل پزشکی روز دوشنبه (14 مهر) معرفی شدند. هر جایزه شامل هشت‌میلیون کراون سوئد (2/1‌میلیون‌دلار) است. این جوایز توسط «آلفرد نوبل» دانشمند و کارخانه‌دار سوئدی در سال 1895 برای دستاوردهای بزرگ در حوزه‌های مختلف پایه‌گذاری شده است. «آلفرد نوبل» در وصیتنامه خود، بخش اعظم ثروتش را برای ایجاد بنیاد نوبل به‌منظور اعطای جایزه به برترین‌های حوزه‌های پزشکی، شیمی، فیزیک، ادبیات، اقتصاد و صلح اختصاص داد. طبق این وصیتنامه، جایزه نوبل شیمی به افرادی اهدا خواهد شد که «مهم‌ترین کشف یا پیشرفت را در حوزه شیمی داشته‌اند». در ادامه این گزارش، خواندنی‌هایی از جایزه نوبل شیمی را با هم مرور می‌کنیم. زمان اعلام جایزه نوبل شیمی برنده یا برندگان در ماه اکتبر هر سال اعلام می‌شوند. در اول همان روز، اعضای کمیته شیمی آکادمی علوم سلطنتی سوئد به انتخاب برنده از طریق اکثریت آرا می‌پردازند. این تصمیم نهایی و غیرقابل تجدید نظر است. نام برنده سپس در یک نشست خبری اعلام می‌شود. تعداد جوایز نوبل شیمی اعطاشده از سال 1901 تا سال 2012 تعداد 104 جایزه نوبل در رشته شیمی اهدا شده است و فقط در سال‌های 1916، 1917، 1919، 1924، 1933، 1940، 1941 و 1942 این جایزه اهدا نشده است. طبق اساسنامه بنیاد نوبل، اگر هیچ‌کدام از پژوهش‌های بررسی‌شده، از اهمیت لازم برخوردار نباشد، جایزه نقدی باید تا سال بعد محفوظ مانده و پس از آن نیز در صورت تکرار این رویداد، مبلغ آن به بودجه بنیاد اضافه خواهد شد. همچنین در طول جنگ‌های جهانی اول و دوم جوایز نوبل کمتری اهدا شدند. تعداد جوایز نوبل مشترک و تک در حوزه شیمی تا سال 2012، 63 جایزه نوبل شیمی به یک برنده، 23جایزه به دو برنده و 18 جایزه به سه برنده اعطا شده است. طبق اساسنامه بنیاد نوبل، اگر دو یا سه‌نفر شایسته دریافت جایزه باشند، می‌توان این جایزه را به‌طور مساوی به این دو یا سه‌نفر اهدا کرد، اما نمی‌توان جایزه را به بیش از سه‌نفر اهدا کرد. تعداد برندگان نوبل شیمی جایزه نوبل شیمی از سال 1901 تاکنون به 163 برنده اعطا شده است. از آنجا که «فردریک سانگر» دوبار جایزه گرفته، این جایزه به 162 فرد مختلف اهدا شده است. تاریخ تولد برندگان نوبل در میان برندگان جایزه نوبل شیمی، رایج‌ترین تاریخ‌های تولد 21 می و 28 فوریه بوده و میانگین سن آنها 57سال بوده است. برندگان زن نوبل شیمی از میان 162 برنده جایزه نوبل شیمی، این افتخار تاکنون تنها به چهار زن دانشمند اعطا شده است. دونفر از این زنان یعنی «ماری کوری» و «دوروتی کراوفوت هاجکین» توانستند جایزه نوبل شیمی را انفرادی به‌دست آورند. «ماری کوری» در سال 1911 برای شیمی و همچنین در سال 1903 برای فیزیک موفق به دریافت جایزه نوبل شده بود. «ایرنه جولیو کوری» در سال 1935، «دوروتی کراوفوت هاجکین» در سال 1964 و «آدا یوتات» در سال 2009، دیگر برندگان زن جایزه نوبل هستند. برندگانی که چندبار جایزه نوبل گرفتند دانشمندانی که بیش از یک‌بار موفق به دریافت جایزه نوبل شده‌اند عبارتند از «ماری کوری» (نوبل فیزیک 1903، نوبل شیمی 1911)، «لینوس پولینگ» (نوبل شیمی 1954، نوبل صلح 1962) و «فردریک سانگر» (نوبل شیمی 1958، نوبل شیمی 1980). «لینوس پولینگ» تنها دانشمندی است که موفق به دریافت دوجایزه نوبل غیرمشترک (انفرادی) شده است. برندگان خانوادگی جایزه نوبل خانواده «کوری» موفق‌ترین خانواده برنده جایزه نوبل بوده‌اند. همکاری زن و شوهری «ماری» و «پیر کوری» در سال 1903 جایزه نوبل فیزیک را به‌همراه داشت. خود «ماری کوری» نیز بار دوم در سال 1911 موفق به کسب جایزه نوبل شیمی شد. دختر بزرگ این زوج یعنی «ایرنه جولیو کوری» نیز در سال 1935 به‌همراه شوهرش «فردریک جولیو» موفق به دریافت جایزه نوبل شیمی شد. دختر دیگر آنها به نام «ایو کوری»، که در یونیسف کار می‌کرد و همسرش «هنری لابویسیدر» سال 1965 به نمایندگی از یونیسف، جایزه نوبل صلح را دریافت کرد. از دیگر خانواده‌های حاضر در میان برندگان نوبل باید به «هانس فون اولر چلپین»، برنده جایزه نوبل شیمی در سال 1929 و پسرش «اولف فون اولر»، برنده جایزه نوبل پزشکی در سال 1970 و همچنین «آرتور کورنبرگ»، برنده جایزه نوبل پزشکی در سال 1959 و پسرش «راجر کورنبرگ»، برنده جایزه نوبل شیمی در سال 2006 اشاره کرد. افرادی که از گرفتن جایزه نوبل منع شدند مقامات دو برنده نوبل شیمی را مجبور کردند از پذیرش جایزه نوبل خودداری کنند. «آدولف هیتلر» سه برنده جایزه نوبل را از پذیرش جایزه نوبل منع کرد که دو نفر از آنها به نام‌های ریچارد کوهن (1938) و «آدولف بوتنانت» (1939) برنده جایزه نوبل شیمی بودند. نفر سوم به نام «گرهاد دوماک» در سال 1939 برنده جایزه نوبل پزشکی شد. اگرچه هر سه پس از پایان جنگ جهانی‌دوم موفق به کسب مدال و دیپلم افتخار نوبل شدند، اما دیگر جایزه نقدی به آنها تعلق نگرفت. جوان‌ترین و مسن‌ترین برندگان نوبل شیمی جوان‌ترین برنده جایزه نوبل شیمی «فردریک جولیو» 35ساله بود که در سال 1935 موفق به دریافت این جایزه شد. پیرترین دریافت‌کننده نوبل شیمی هم «جان فن» بود که در 85سالگی در سال 2002 به این افتخار نایل شد. گفتنی است میانگین سنی برندگان نوبل شیمی از زمان آغاز اهدای آن تاکنون 57سال بوده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.