|

نگاهی به دستاوردهای علمی برندگان نوبل شیمی۲۰۱۳

شبیه‌سازی فرآیندهای شیمیایی در رایانه

رقیه علی‌نژاد

شبیه‌سازی فرآیندهای شیمیایی در رایانه
کمیته شیمی آکادمی سلطنتی علوم سوئد جایزه نوبل شیمی امسال را به «مارتین کارپلاس»، «مایکل لویت» و «آریه وارشل» برای ساخت مدل‌های چندمقیاسی برای سیستم‌های پیچیده شیمیایی اهدا کرد. «مایکل لویت» که در آفریقای‌جنوبی متولد شده، زیست‌فیزیکدان و استاد زیست‌شناسی ساختاری دانشگاه استنفورد است. «مارتین کارپلاس» متولد وین و شیمیدان اتریشی - آمریکایی است که در دانشگاه هاروارد شیمی تدریس می‌کند. وی همچنین به‌عنوان رییس آزمایشگاه بیوشیمی‌فیزیک آزمایشگاه مشترک مرکز تحقیقات علمی فرانسه در دانشگاه استراسبورگ فرانسه نیز فعالیت می‌کند. «آریه وارشل» نیز استاد شیمی و بیوشیمی دانشگاه کالیفرنیای‌جنوبی است. تشریح پروژه نوبل شیمی شیمیدان‌ها پیش از این، مدل مولکول‌ها را با استفاده از گوی‌ها و اتصال‌های پلاستیکی تولید می‌کردند، اما امروزه رایانه‌ها کار مدل‌سازی مولکول‌ها را برعهده گرفته‌اند. امروزه تصویر یک شیمیدان در محل کارش با تصوری که ما از او داریم، بسیار متفاوت است. امروزه بسیاری از شیمیدانان در یک آزمایشگاه انباشته از موادشیمیایی کار نمی‌کنند، بلکه با دقت بسیار به صفحه نمایشگر یک رایانه خیره می‌شوند. همه این تغییرات در اثر فعالیت‌های شیمیدانی صورت گرفته است که جایزه نوبل شیمی امسال را به خود اختصاص داده‌اند. برای آنکه بتوانیم اهمیت دستاوردهای برندگان نوبل را درک کنیم، کافی است به فرآیند شیمیایی فتوسنتز که در برگ سبز گیاهان روی می‌دهد، توجه کنیم. این فرآیند برای ما بسیار اهمیت دارد زیرا گیاهان با استفاده از این فرآیند، غذای ما و دیگر جانداران را می‌سازند و علاوه بر آن، اتمسفر زمین را آکنده از اکسیژن می‌کنند که وجود آن برای شکل‌گیری حیات بسیار ضروری است. اما علاوه بر همه اینها اگر بتوانیم فرآیندهای روی‌داده در برگ گیاهان را بشناسیم، می‌توانیم سلول‌های خورشیدی با بازدهی و بهره‌وری بیشتر بسازیم. پس می‌بینیم که درک مراحل دقیق واکنش‌های شیمیایی پیچیده بسیار ضروری است اما تا پیش از فعالیت‌های برندگان نوبل شیمی امسال، امکان چنین کاری برای ما فراهم نبود. «مارتین کارپلاس»، «مایکل لویت» و «آریه وارشل» در دهه1970 برنامه‌ای قوی را عرضه کردند که برای درک و پیش‌بینی فرآیندهای شیمیایی به‌کار می‌رفت. عرضه مدل‌های رایانه‌ای که تقلیدی از واقعیت است، برای دستیابی به بسیاری از پیشرفت‌هایی که امروز در شیمی صورت می‌گیرد، ضروری بوده است. واکنش‌های شیمیایی با سرعت بسیار زیادی روی می‌دهند. الکترون‌ها در زمانی بسیار کوتاه از یک اتم به اتم دیگر می‌پرند. شیمی کلاسیک برای بررسی موضوع انتقال الکترون‌ها از یک اتم به اتم دیگر دشواری‌های فراوانی داشت. در عمل، تهیه نقشه تجربی همه حرکت‌های کوچک و ظریف در یک فرآیند شیمی غیرممکن است. جایزه نوبل امسال را به دانشمندانی اهدا کرده‌اند که شیوه‌ تازه‌ای را بنا کردند که فرآیندهای شیمیایی مختلف همانند تصفیه کاتالیزوری گاز خروجی از اگزوز خودروها یا فتوسنتز در برگ‌های سبز گیاهان را در رایانه‌ها شبیه‌سازی می‌کند. اکنون دانشمندان می‌توانند با استفاده از این برنامه‌های کامپیوتری، همه مراحل انجام‌شده در یک واکنش شیمیایی را به‌دقت بررسی کنند. اهمیت کار و پژوهش‌های برندگان نوبل شیمی امسال این است که توانستند فیزیک کلاسیک نیوتونی را در کنار فیزیک کوآنتوم (که کاملا متفاوت با فیزیک کلاسیک است) به‌کار گیرند. پیش از فعالیت این دانشمندان، شیمیدان‌ها مجبور به انتخاب یکی از این دو دیدگاه بودند. قدرت فیزیک کلاسیک در این است که محاسباتش ساده است و برای مدل‌سازی مولکول‌های بسیار بزرگ به‌کار می‌رود. ضعف آن نیز در این بود که هیچ راهی برای شبیه‌سازی واکنش‌های شیمیایی عرضه نکرد. به همین دلیل شیمیدان‌ها مجبور به استفاده از فیزیک کوآنتوم بودند. اما این محاسبات نیازمند در اختیار داشتن قدرت محاسباتی بسیار زیاد بود و تنها قابلیت اجرا برای مولکول‌های کوچک را داشت. برندگان نوبل شیمی امسال از هر دو دیدگاه استفاده کردند و شیوه‌ای را بنیان گذاشتند که همزمان از فیزیک کلاسیک و فیزیک کوآنتوم استفاده می‌کند، برای مثال در شبیه‌سازی اینکه چگونه یک دارو با پروتئین خود در بدن جفت می‌شود، رایانه محاسبات نظری کوآنتومی مربوط به اتم‌های موجود در پروتئین هدف را اجرا می‌کند. امروز رایانه برای شیمیدان‌ها یک ابزار مهم است و همان نقشی را دارد که پیش از این، لوله آزمایش در آزمایشگاه‌های سنتی داشت. شبیه‌سازی‌های امروزی به‌قدری واقعی هستند که می‌توانند نتیجه آزمایش‌های سنتی را پیش‌بینی کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.