|

اهمیت ذره هیگز در گفت‌وگو با «حامد بخشیان»

آزمایش‌ بهترین روش اثبات درستی یک نظریه است

محمدرضا دستوراني

پس از کشف ذره بوزون هیگز در مرکز پژوهش‌های هسته‌ای اروپا (سرن) و اهدای جایزه نوبل فیزیک به پیش‌بینی‌کنندگان این ذره، یک‌بار دیگر توجه همگان به این حوزه جلب شد. به همین دلیل به سراغ دکتر «حامد بخشیان» رفتیم که تز دکترایش را به‌عنوان دانشجوی ایرانی، در سرن گذراند و هم‌اکنون دوره پسادکترا را در پژوهشگاه دانش‌های بنیادی (IPM) می‌گذراند. از او درباره پیامدهای کشف این ذره و همچنین اهمیت آن پرسیدیم. اگر امکان دارد در ابتدای صحبت، درباره تاریخچه شکل‌گیری نظریه‌های مربوط به ذرات زیراتمی و به ویژه بوزون هیگز صحبت کنیم. در اوایل قرن بیستم و حدود دهه 1930، نظریه ذرات بنیادی کم‌کم شکل گرفت. در ابتدا ذراتی مانند الکترون و پروتون شناخته شدند و بعدها روابط ریاضی بین این ذرات و همچنین ذرات ریزتری که پروتون‌ها را می‌سازند، کشف شد. با پیشرفت علم فیزیک، کم‌کم به تعداد این ذرات زیراتمی افزوده شد. در همان دوران در الکترودینامیک کوانتومی (که به QED معروف است)، کشف مهمی روی داد. دانشمندان در حدود سال 1950 متوجه شدند که مسایل الکترومغناطیسی و الکترودینامیکی را می‌توان با فرض وجود تقارنی در طبیعت حل کرد یعنی اگر فرض کنیم تقارن خاصی در طبیعت، بین ذرات وجود داشته باشد، می‌توانیم به روش کوآنتومی، روابط موجود در الکترومغناطیس و الکترودینامیک را به‌طور کامل توجیه کنیم. به بیان دیگر می‌توان مسایل مختلف مانند روابط موجود بین ذرات باردار و همچنین مقدار نیروی وارد شده به الکترون در یک میدان الکتریکی را محاسبه کنیم، علاوه بر آن می‌توانیم درک کنیم، خود میدان الکتریکی از چه چیزهایی تشکیل شده و روابط حاکم بر آنها چگونه است. این فرض کم‌کم توسعه پیدا ‌کرد. آن زمان درباره هسته و واپاشی آن، پرسش‌های بسیاری مطرح بود و دانشمندان تلاش می‌کردند با توسعه دادن همین تقارن‌ها، پدیده‌ها و روابط مختلف را توضیح دهند و تفسیر کنند. این فرآیند در حال تکمیل بود که فهمیدند به دلیل جرم‌دار بودن این ذرات، این تقارن‌ها، در طبیعت واقعا وجود ندارد ولی با فرض وجود آنها، می‌توان به پاسخ بسیاری از پرسش‌ها رسید. بنابراین از سال‌های 1960 این پرسش مطرح شد که چگونه می‌توان مکانیسمی عرضه کرد که ذرات موجود در طبیعت جرم داشته باشند و در عین حال، این تقارن‌ها را هم داشته باشیم. (زیرا دیده بودند که جرم‌دار بودن ذرات، تقارن را از بین می‌برد.) به‌این‌ترتیب پرسش اصلی این بود که چه‌کار می‌توان کرد که هم این ذرات جرم‌دار باشند و هم این تقارن‌ها همچنان برقرار باشند. نظریه‌های اولیه را بر اساس این فرض تدوین می‌کردند که ذرات جرم‌دار نیستند. موازی با این تحولات، در فیزیک میدان‌های کوآنتومی، روش‌هایی برای بررسی نوع خاصی از بوزون‌ها، با نام بوزون‌های گلدستون ابداع شده بودند. به وسیله بوزون‌های گلدستون، می‌توانستند شکستن برخی از تقارن‌ها را، البته خارج از فیزیک ذرات بنیادی توضیح دهند. در سال 1964 اتفاق جالبی روی داد. ابتدا آقای «انگلرت» در ماه آگوست و سپس آقای «هیگز» در ماه نوامبر این سال، به‌طور مستقل و در دو مقاله پیشنهاد کردند که با استفاده از مکانیسمی مشابه بوزون گلدستون به ذره‌ها جرم نسبت بدهیم، بدون اینکه تقارن‌های بنیادی را که نیاز داریم، نقض کنیم. وقتی که این مکانیسم‌ها را در فرمول‌ها و روابط اعمال کردند، دیدند لازمه آنکه این اتفاق، روی دهد این است که ذره جدیدی به‌نام ذره هیگز وجود داشته باشد. (به‌دلیل اینکه آقای هیگز یکی از کسانی بود که این ذره را پیشنهاد کرده است، این ذره هیگز نام گرفته است.) بعدها علم فیزیک ذرات به‌سرعت پیشرفت کرد و ذرات و پدیده‌های زیادی را پیش‌بینی کردند و در حقیقت شکاف‌های فیزیک ذرات کم‌کم پر شد. تا سال 1975 فرآیند تکمیل این نظریه که مدل استاندارد ذرات بنیادی نام دارد همچنان ادامه داشت و ذرات مختلف به این مجموعه اضافه شد. چه فعالیت‌های عملی برای شناخت و آشکارسازی تجربی این ذره انجام شد؟ بعدها با کارهای عملی و تجربی زیادی که انجام شد، ذرات پیش‌بینی‌شده توسط مدل استاندارد یکی‌یکی کشف شدند. از مشهورترین این ذرات می‌توان به ذرات w و z اشاره کرد که سال 1982 در آزمایشگاهی در سرن کشف شد و جایزه نوبل فیزیک 1984 را دریافت کرد. همین فرآیند ادامه داشت و کارشناسان منتظر بودند که عامل اصلی جرم‌دار شدن ذرات را (که همان ذره هیگز است)، پیدا کنند. گفتنی است یافتن ذره هیگز یکی از بهترین آزمایش‌ها برای اثبات درستی این نظریه محسوب می‌شد. البته همه می‌دانستند کشف این ذره کار بسیار دشواری است. وقتی که یک نظریه وجود ذره‌ای را پیش‌بینی می‌کند، راه‌هایی برای یافتن آن نیز پیشنهاد می‌کند که بر مبنای همین راه‌حل‌ها، مشخص بود که یافتن این ذره (به روش تولید آن در آزمایشگاه و اندازه‌گیری ویژگی‌های آن) بسیار دشوار است. یکی از آزمایشگاه‌های اصلی که درباره این موضوع کار می‌کرد، شتاب‌دهنده‌ای به نام تواترون بود. در این آزمایشگاه تلاش بسیار شد تا ذره هیگز را پیدا کنند که نتوانستند ولی در عوض ذره دیگری به نام کوآرک تاپ را پیدا کردند. از طرف دیگر از سال 1985 تا 2000 شتاب‌دهنده دیگری در سرن وجود داشت به نام LEP که در آن شتاب‌دهنده هم تلاش کردند که به ذره هیگز دست پیدا کنند ولی نتوانستند. به همین دلیل LEP و بعد هم تواترون را تعطیل و تمام توانشان را روی شتاب‌دهندهLHC در سرن متمرکز کردند. در این آزمایشگاه که دارای انرژی و شدت برخورد بالاتر است دو ابزار آزمایش‌کننده اصلی و مهم به نام‌هایCMS و ATLAS طراحی شده‌اند. گفتني است ايران نيز از طريق پژوهشگاه دانش‌هاي بنيادي در ساخت و تحليل داده‌هاي CMS مشاركت داشته است. این دو ابزار پس از بررسی‌های بسیار، در تیرماه سال گذشته اعلام کردند که ذره جدیدی را کشف کردیم که خواصش شبیه هیگز است و فروردین گذشته اعلام کردند که با بررسی تمام شواهد، اکنون به این نتیجه قطعی رسیدیم که این ذره همان ذره هیگز است که در جست‌وجویش بودیم. بنابر این اکنون کارشناسان مطمئن هستند که ذره هیگز در آزمایشگاه مشاهده شده و مکانیسمی هم که برای جرم‌دار شدن ذرات پیشنهاد شده بود، مکانیسم درستی بوده است. گفتنی است این ذره از برهم‌کنش با خودش، جرم‌دار می‌شود که با بررسی‌های انجام شده در آزمایشگاه، جرم آن و همچنین دیگر خواص و ویژگی‌های آن اندازه‌گیری شده است که این ویژگی‌ها با انتظاراتی که ما از این ذره داشتیم، سازگاری دارد. اهمیت کشف این ذره در چیست؟ همان‌گونه که گفتم ما برای برهم‌کنش بین ذرات نظریه‌ای ارایه می‌کنیم که این نظریه تمام پدیده‌های مشاهده‌شده را به خوبی توصیف می‌کند. ما تقارن‌هایی را فرض می‌کنیم و فقط وقتی فرض وجود این تقارن درست است که این ذرات جرم نداشته باشند. هیگز توانسته است با ارایه مکانیسمی، به ذرات جرم نسبت بدهد و برهم‌کنش میان ذرات را به آن صورت که ما مشاهده می‌کنیم حفظ کند. برخی می‌گویند با کشف هیگز می‌توان به پرسش‌های بسیاری در شاخه‌های مختلف فیزیک پاسخ داد، مثل اینکه چرا ماده داریم ولی ضد ماده نداریم یا اینکه جهان چگونه و در چه وضعیتی پدید آمد. واقعیت این است که اطلاعات ما درباره ماده و ضد ماده کافی نیست و هنوز نتوانستیم به این پرسش پاسخ دهیم. در مورد پیدایش جهان و وضعیت و شرایط آن در لحظه‌های اولیه پدیدآمدن جهان، نظریه مدل استاندارد پیش‌بینی می‌کند که هیگز باید وجود داشته باشد. ولی وجود این ذره هیچ نقشی در پدید آمدن جهان و پدیده‌های حاکم بر آن ندارد. کاهش دمای جهان پس از انفجار بزرگ ذره هیگز باعث جرم‌دارشدن ذرات بنیادی و شکل‌گیری برهم کنش میان آنها به صورت امروزین آن شده است. نکته‌ای که باید اضافه کرد این است که باید بدانیم که افزودن هیگز به مدل استاندارد، بسیاری از مشکلات را حل می‌کند اما از طرف دیگر، مشکلات دیگری را پدید می‌آورد. یکی از مهم‌ترین این مشکلات، پدید آمدن بی‌نهایت‌ها در محاسبات اختلالی جرم هیگز است که شاید خود کلیدی باشد برای حل بسیاری از مسایل دیگر. به بیان دیگر بسیاری از نظریه‌پردازان بر این باورند که اگر مساله بی‌نهایت‌ها را بتوان به شکلی حل کرد، می‌فهمیم فراتر از نظریه استاندارد فیزیک ذرات (که ما هنوز از آن بی‌خبریم)، چه فیزیکی وجود دارد. یکی از مشهورترین نظریاتی که سعی کرده این مشکل را حل‌کند، نظریه ابرتقارن است. یکی از هدف‌های نظریه ابرتقارن این است که ناسازگاری حاصل از هیگز را از بین ببرد که البته این نظریه هم پیامدهای خاص خودش را دارد. البته این نظریه هنوز به شکل تجربی تایید نشده است. در روزنامه‌ها این ذره را با نام ذره خدا یا ذره الهی هم نام می‌برند. دلیل این نام‌گذاری چیست؟ این نوع نام‌گذاری از رسانه‌ها شروع شده و فقط هم در رسانه‌ها کاربرد داشته است ولی اگر به مقالات فیزیکدانان بزرگی مانند «هیگز» و «انگلرت» مراجعه کنیم، چنین نام‌گذاری‌هایی را نمی‌بینیم. این نام‌های رسانه‌ای مورد تایید فیزیک‌پیشگان نیست. به‌نظر می‌رسد هدف رسانه‌ها از این نام‌گذاری، بیشتر جلب توجه باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.