|

نگاهی به دستاوردهای علمی برندگان نوبل فیزیک ۲۰۱۳

پایان 5 دهه صبر و شکیبایی با پاداشی شایسته

محمدرضا سیدیان

آکادمی سلطنتی علوم سوئد، «فرانسوا انگلرت» و «پیتر هیگز» را به‌دلیل کشف نظری مکانیسم جرم‌دارشدن ذرات زیراتمی و بوزون‌هیگز، به‌عنوان برندگان مشترک جایزه نوبل فیزیک امسال اعلام کرد. کمیته نوبل مستقر در آکادمی سلطنتی علوم سوئد، «فرانسوا انگلرت»، استاد 81ساله و بازنشسته دانشگاه بروکسل در بلژیک و «پیتر هیگز»، استاد 84ساله و بازنشسته دانشگاه ادینبورگ در بریتانیا را به‌طور مشترک برنده جایزه نوبل فیزیک در سال 2013 اعلام کرد. کمیته نوبل، این دو دانشمند را به‌دلیل کشف نظری مکانیسمی که به درک ما از منشأ جرم ذرات زیراتمی کمک می‌کند و به‌تازگی (تابستان‌2012) با کشف ذره بوزون‌هیگز در آزمایش‌های اتلس و سی‌ام‌اس در برخورددهنده بزرگ هادرونی سرن تایید شد، شایسته دریافت این جایزه دانست. این دو دانشمند در سال 1964 و مستقل از یکدیگر چگونگی جرم‌دارشدن ذرات زیراتمی را پیشنهاد کردند و سال گذشته در کنفرانس سرن برای اعلام کشف ذره هیگز، برای نخستین‌بار یکدیگر را ملاقات کردند. «ذره خدا» عنوانی است که روزنامه‌نگاران برای بوزون‌هیگز انتخاب کرده‌اند؛ ذره‌ای بنیادی که دیگر ذرات در برهم‌کنش با آن دارای جرم می‌شوند. این ذره آخرین پازل از ذرات پیش‌بینی‌شده مدل استاندارد ذرات بنیادی است، ولی مدل استاندارد ذرات بنیادی بخش کوچکی از پازل عظیم کیهانی است. ذره هیگز یک ذره بنیادی اولیه فرضی دارای جرم است که مدل استاندارد فیزیک ذرات وجود آن را پیش‌بینی کرده‌ بود. مشاهده تجربی این ذره توضیحی درباره چگونگی جرم‌‌دارشدن ماده توسط ذرات بنیادی بدون جرم دیگر، فراهم می‌کند. یافتن ذره هیگز، یکی از مهم‌ترین هدف‌های فیزیکدانان حوزه ذرات بود چراکه یکی از شکاف‌های بزرگ را در مدل استاندارد فیزیک پر کرده است. مدل استاندارد فیزیک ذرات، نظریه‌ای است که تمام ذرات، نیروها و تعامل آنها را برای شکل‌گیری کیهان توصیف می‌کند. اگر این ذره یافت نمی‌شد به این معنا بود که نظریه مدل استاندارد فیزیک ناکامل است و دانشمندان باید تحقیقات خود را برای تکمیل یا تصحیح این نظریه از سر می‌گرفتند. بوزون‌هیگز آخرین قطعه از پازل مدل استاندارد فیزیک بود. این مدل تلاش می‌کند ذرات و نیروهای بنیادینی را که پدیدآورنده و کنترل‌کننده کیهان ماست، توصیف کند. به‌طور خاص، بوزون‌هیگز، می‌تواند دلایلی برای تفاوت‌های بین فوتون که بدون جرم است و بوزون‌های W و Z که نسبتا پرجرم هستند، ارایه کند. جرم ذرات بنیادی و تفاوت‌های بین نیروهای الکترومغناطیس (که توسط فوتون‌ها ایجاد می‌شود) و نیروی هسته‌ای ضعیف (که توسط بوزون‌های W و Z ایجاد می‌شود) در ساختار میکروسکوپیک (و بالطبع ماکروسکوپیک) ماده موثر هستند؛ بنابراین، بوزون‌هیگز یک مولفه بسیار مهم در دنیای ماده است. مشاهده و یافتن ذره هیگز را می‌توان بزرگ‌ترین کشف در تاریخ علم دانست که به‌دنبال تحقیقاتی در حدود نیم‌قرن به نتیجه رسید. بوزون‌هیگز بر اساس مدل‌هایی که تکامل عالم را بررسی می‌کند، می‌دانیم در ابتدای شکل‌گیری عالم ذرات جرم نداشتند. اما در دوره‌ای نسبتا کوتاه، هر یک از ذرات جرم مشخصی را به‌دست آوردند و این جرم ذرات بود که روند بعدی تکامل عالم را مشخص کرد. برخی از ذرات مانند فوتون‌ها که ذرات تشکیل‌دهنده نور هستند، بدون جرم ماندند، اما برخی دیگر جرم پیدا کردند و رفتارشان تغییر کرد. سوال مهمی که در دنیای فیزیک وجود دارد، این است که چه چیزی باعث شد تا ذرات عالم جرم‌دار شوند؟ می‌دانیم همه عنصرها از ذرات بنیادی‌ به نام الکترون، نوترون‌ و پروتون ساخته شده‌اند و برخی از این ذرات نیز به‌نوبه خود از ذرات بنیادی‌تری شکل گرفته‌اند که آنها را ذرات زیراتمی می‌نامند. بررسی این ذرات بنیادی می‌تواند ما را به درک جهان اطرافمان یاری کند. نظریه‌ مدل استاندارد ذرات بنیادی تلاش می‌کند به روان‌ترین شکل، رفتارهای حاکم بر ذرات بنیادی را توصیف کند و توضیحی بر دلیل رفتارهای آنها ارایه دهد. چه چیزی باعث می‌شود که یک ذره جرم مشخصی داشته باشد، به عبارت دیگر چه عاملی باعث می‌شود جرمی خاص به ذره‌ای خاص اختصاص یابد؟ این پرسش سال‌های متمادی یکی از معماهای مدل استاندارد به‌شمار می‌آمد. «پیتر هیگز» در دهه 1960، نظریه‌ای را مطرح کرد که به نام میدان هیگز معروف شد و می‌توانست این مساله را توجیه کند. بر اساس نظریه هیگز، کل جهان ما را میدان هیگز فراگرفته است. برای اینکه تصوری از میدان داشته باشید، میدان آشناتر الکترومغناطیس را در نظر بگیرید. اگر یک آهنربا را زیر یک ورق کاغذ بگذاریم و روی کاغذ براده‌های آهن بریزیم، می‌بینیم که این براده‌ها در مسیرهای مشخصی قرار می‌گیرند. این مسیرها خطوط میدان مغناطیسی هستند. در واقع آهنربا یک میدان مغناطیسی دارد که بر موادی که خاصیت فلزی دارند، تاثیر می‌گذارد. بر اساس نظریه هیگز نیز همه‌جا میدان هیگز وجود دارد که از ذره‌ای بنیادی به نام بوزون‌هیگز تشکیل شده است. این ذره بنیادی جرم مشخصی دارد و نسبتا ذره سنگینی به‌شمار می‌رود، اما مهم‌تر از جرم خودش، این ویژگی مهم را دارد که با ذرات بنیادی دیگر اطراف خودش برهم‌کنش دارد. مثل ذرات براده آهن که در میدان مغناطیسی واکنش نشان می‌دهند و در مسیرهای مشخصی قرار می‌گیرند، همه ذرات نیز با این بوزون‌های هیگز برهم‌کنش دارند. آنچه ذره هیگز را مهم می‌کند، این است که بر اساس این نظریه، نوع و قدرت برهم‌کنش بوزون‌های هیگز با مواد و ذرات بنیادی اطرافش معلوم می‌کند که آن ذره چقدر جرم داشته باشد. یعنی جرم الکترون به دلیل قدرت واکنش الکترون‌ها با بوزون‌هیگز است. اگر فوتون تقریبا بدون جرم است، به این دلیل است که واکنشش با بوزون‌های هیگز بسیار ضعیف است و در عوض الکترون واکنش قوی‌تری دارد. از طرف دیگر چون بوزون‌های هیگز همه جای میدان هیگز قرار دارند و همه عالم را پر کرده‌اند، پس یک ذره مانند الکترون یا فوتون فارغ از اینکه کجای عالم قرار دارد، به‌طور دایمی در حال واکنش با بوزون‌هیگز است و در نتیجه جرم ثابتی دارد. اما این ذره تا پیش از این، یک ذره نظری بود که هرگز در آزمایشگاه مشاهده نشده و تنها حاصل محاسبات ریاضیاتی بود. این ذرات را تنها می‌توان زمانی آشکار کرد که بتوانیم برخوردهای بزرگی را میان ذرات بنیادی ایجاد کنیم و آزادشدن انرژی حاصل از برخورد، این شانس را به‌وجود بیاوریم که این ذره برای مدتی ظاهر شود و آن را آشکار کنیم. یکی از دلایل اصلی و هدف‌های علمی اولیه ساخت شتاب‌دهنده بزرگ‌ هادرونی در مرکز تحقیقات سرن نیز تلاش برای آشکارکردن این ذره و تایید وجود آن بود. در نهایت نیز ساعت 9صبح چهارشنبه چهارم جولای 2012، ژنو میزبان سمیناری بود که به‌طور اضطراری تشکیل شده بود. یک‌هفته پس از بررسی داده‌های مختلفی که شتاب‌دهنده «برخورددهنده بزرگ هادرونی» یا LHC در سال 2012 گرد آورده بود، سرن، جلسه‌ای ویژه را برای اعلام نتایج به‌دست آمده از این داده‌ها برگزار کرد. در حضور خبرنگاران و چهار فیزیکدان برجسته‌ای که نظریه میدان هیگز را 50سال پیش مدل‌سازی کرده بودند، سخنگویان دو آشکارساز اتلس و سی‌‌ام‌اس این شتاب‌دهنده سرانجام نتیجه شکار این ذره گریزپای را اعلام کردند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.