|

نگاهی به جایگاه نظریه در سینما به بهانه ترجمه کتاب «سینما یک: حرکت - تصویر»

سینما همچون فرمی که می‌اندیشد

اردوان تراکمه

دهه 1980 از جهاتی دوره‌ای مهم در تاریخ نظریه فیلم و مطالعات سینمایی قرن بیستم محسوب می‌شود. دیگر دوران بلندپروازی‌های نظری در عرصه فیلم از رونق افتاده بود؛ دورانی که از آن با نام کلان نظریه (Grand Theory) یاد می‌شود و مشخصه بارزش، به‌خصوص در نظریه فیلم فرانسوی، دو جریان عمده نشانه‌شناسی (کریستین متز) و نظریه روانکاوانه فیلم (گرایش لکان/ فروید) بود. البته در ذیل این دو جریان می‌توان به نظریه آپاراتوس و نقد ایدئولوژی نیز اشاره کرد که تحت‌تاثیر ساختگرایی آلتوسری بودند (کایه دو سینما اواخر دهه 60 و دهه 70 و همچنین مجله اسکرین در دهه 70). در دهه 70 نظریه فیلم به‌طور کامل در اختیار مجله اسکرین قرار داشت. آنچه بعدها به نظریه مجله اسکرین نام‌گذاری شد گستره تئوریکی بود که شامل رویکردهای زبان‌شناختی، فمینیستی، مارکسیستی، روایت‌شناختی و... می‌شد. تئوری قابی در نظر گرفته می‌شد که جهان فیلم تنها در درون آن قابل اکتشاف بود. از سوی دیگر با روی‌آوری لکان به فردینان دو سوسور و استفاده از مفاهیم زبان‌شناسی برای تحلیل ناخودآگاه و ساختارهای روانی سوژه، ما با ظهور جریانی تحت عنوان «نشانه‌شناسی دوم» مواجه شدیم. در اینجا کانون توجه از زبان و ساختارهای نشانه‌ای فیلم به سمت سوژه تولید‌شده توسط آپاراتوس سینمایی تغییر جهت داد، که این خود نشان‌دهنده ارجحیت روانکاوی لکانی/ فرویدی در زبان‌شناسی و نظریه فیلم جهان اول بود. پس از سپری‌شدن این دوران پر تب‌و‌تاب «نظریه» در مطالعات سینمایی و جاه‌طلبی‌های نظری متعاقب آن، به دهه 80 می‌رسیم. دوران فروکش‌کردن تمامی آن رویابافی‌های نظری در عرصه سینما، که شاید به شکل معناداری همزمان شد با ظهور هژمونی نولیبرالیسم در سراسر جهان، واقعه‌ای که مهم‌ترین پیامدش در عرصه نظریه فیلم بیش از هر چیز سیاست‌زدایی از آن بود و تبدیل‌کردنش به شاخه‌ای تخصصی در گفتار‌های آکادمیک، اما گذشته از این می‌توان در جریان‌شناسی و همچنین تاریخ‌نگاری مربوط به مطالعات فیلم، دو واکنش عمده به «کلان نظریه» را در نظر گرفت که رشد و ظهور آنها در دهه 80 رخ داد؛ یعنی دو کتاب مهم سینما 1 (حرکت - تصویر) و سینما 2 (زمان - تصویر) اثر ژیل دلوز و همچنین ظهور جریانی به نام شناخت‌گرایی (cognitivism) در آمریکای شمالی که از چهره‌های اصلی آن می‌توان به دیوید بوردول، ادوارد برانیگان، نوئل کرول، ریچارد آلن و موری اسمیت اشاره کرد. شناخت‌گرایان در واکنشی تهاجمی و خصمانه به «کلان نظریه» و علی‌الخصوص اصحاب مجله انگلیسی‌زبان اسکرین در دهه70، خود را در ذیل عنوان «پسا نظریه» (عنوان کتابی به همین نام از دیوید بوردول و نوئل کرول در سال 1996) نیز تعریف می‌کردند. آنها در اصل خواستار کنار گذاشتن هر قسم میانجی‌ای در برخورد و مواجهه با فیلم بودند. از این‌رو یکی از انتقادهای اصلی شناخت‌گرایان به مجله اسکرین و همچنین نظریه روانکاوانه فیلم، به نقش تعیین‌کننده‌ای بود که این جریان‌ها به نظریه و پیش‌زمینه نظری به‌عنوان پیش‌شرط مواجهه‌های جدی با فیلم می‌دادند. تاکید آنها بر مواجهه‌های عاطفی و پیشانظری با فیلم و همچنین حذف میانجی نظریه در فرآیند فیلم دیدن است؛ یا به همین سیاق تاکید بر روانشناسی سطح و روزمره در تقابل با روانشناسی عمق (فروید). شناخت‌گرایان که ریشه‌های خود را در مطالعات سینمایی، در «پیشاشناخت‌گرایان»ی همچون هوگو مانتستربرگ می‌یافتند هدف خود را نه ارایه یک «نظریه همه‌چیز‌دان» جدید بلکه تدوین و تبیین یک برنامه پژوهشی در تحلیل فیلم می‌دانستند؛ برنامه‌ای متکی بر فاکت‌ها، واقعیت‌های تجربی و فرآیندهای ادراکی و ملموس سینما و در عین حال دوری از تحلیل‌های به‌زعم آنها انتزاعی و موهوم نظری (به‌عنوان مثال نظریه لکانی «دوخت» که به‌وسیله ژان پیر اودار وارد مطالعات سینمایی شد مورد آماج شدیدترین حملات شناخت‌گرایان قرار گرفت). البته اصحاب «پسا نظریه» خاستگاه فکری مشترکی نداشتند، ریچارد آلن شناخت‌گرایی را با روانکاوی ترکیب می‌کرد یا دیوید بوردول که دلبسته فرمالیسم مکتب پراگ بود. اما شناخت‌گرایی در حالی که خود را رویه‌ای جدید و نوین در مواجهه با فیلم معرفی می‌کند، بیش از هر چیز حاکی از بازگشتی حسرت‌بار است؛ بازگشت به سوی جهان پیش از افترای مکتب فرانکفورت به خرد ابزاری، پیش از «خود» بی‌ثبات‌شده لکان، پیش از نقدهای مارکسیستی و فرویدی از «عقل سلیم»، یا به تعبیر ژیژک آنها طوری عمل می‌کنند که گویی «مارکس، فروید و نظریه نشانه‌شناختی در باب ایدئولوژی وجود نداشته است.» تو گویی می‌توان به آن جهان بدوی، به آن دوران پیشانظریه رجعت کرد. اما شاید این تمام ماجرای واکنش‌ها به دوران «کلان نظریه» در دهه 80 نباشد. اگر از آمریکای شمالی دور شویم و دوباره به پاریس بازگردیم به دو کتاب دوران‌ساز ژیل دلوز (سینما یک و سینما دو) بر می‌خوریم. در اینجا می‌توان از تاثیر به‌موقع و به لحاظ سیاسی رادیکال دلوز در زمانه سیطره شناخت‌گرایان در مطالعات سینمایی سخن گفت. دلوز نه در پی حذف نظریه به‌عنوان میانجی‌ای مزاحم و انحرافی در برخورد ما با سینما، بلکه در پی قسمی «تفکر سینمایی» بود. به‌عنوان مثال فیلم و فلسفه برای دلوز هر دو در کار شکل‌دادن به مفهوم زمان هستند؛ اما اگر فلسفه با برهان‌های انتزاعی مشغول به این کار است، فیلم با نور و حرکت آن را انجام می‌دهد. رویکرد دلوز در برخورد با سینما بی‌شک رویکردی هستی‌شناسانه است، که شاید همین رویکرد باعث نزدیکی دلوز به بازن نیز می‌شود. به همین دلیل است که هر دو آنها گرایش مشترکی به نماهای طولانی دارند و اینکه هم بازن و هم دلوز واریاسیون‌های متفاوتی از «نگره مولف» در فیلم ارایه می‌دهند (که این در کار دلوز با توجه به رویکرد ضدسوبژکتیویستی‌اش جالب توجه است). در هستی‌شناسی دلوز در سینما، که می‌توان به‌نوعی ریشه‌های آن را در ایده‌های استنلی کول راجع به سینما یافت، ما با رسانه یا هنر ناخالصی مواجهیم که به تعبیر ژاک رانسیر جوهری فاقد جوهر است. به همین دلیل است که در هستی‌شناسی دلوز ما با عناصر درون‌ماندگار خود فیلم طرفیم، که در کار تولید مفاهیم و شیوه فکرکردنی است که تنها با سینما ممکن می‌شود. دلوز نه مانند اعضای هیات تحریریه مجله اسکرین تئوری را مقدم بر سینما می‌انگاشت و نه همچون شناخت‌گرایان در پی حذف تام‌و‌تمام نظریه در برخورد با فیلم بود، بلکه در کار دلوز، همچنان‌که در سینمای گدار، فیلم فرمی است که خود می‌اندیشد و مفاهیمی مختص به خودش تولید می‌کند. تو گویی تفکر پس از سینما و انسان پساسینما اکنون با مصالحی جدید شامل تصاویر و صداها تولید می‌شود. برای این منظور دلوز به سراغ روایت یا فیلمنامه‌ها نمی‌رود، بلکه برای او شیوه‌های مونتاژ، نورپردازی، فیلمبرداری و زاویه دوربین و در کل تمام عناصر سازنده فرم سینماست که اهمیت دارند؛ چراکه هرکدام از آنها دست‌اندر‌کار خلق مفاهیم و شیوه اندیشیدنی مختص به خود هستند. دلوز که در برخورد با سینما از سنتی برگسونی می‌آید (علی‌الخصوص کتاب «ماده و خاطره») که در پی یک تصویر فی‌نفسه است. برای او تصویر نه سراسر ایدئولوژیک است، آنچنان‌که مارکسیست‌های ساختگرای دهه 70 در نظریه فیلم می‌پنداشتند و نه مانند کسانی چون لورا مالووی در پی مردانه - زنانه بودن تصویر است. در پروژه دلوز تصویر فی‌نفسه وجود دارد. در اینجا آگاهی از تصویر وجود ندارد بلکه همچون برگسون، در «ماده و خاطره»، خودآگاهی هم یک تصویر است. برای دلوز سینمای کلاسیک همان حرکت تصویر است که هدفش خلق کلیت‌های اندام‌وار و ارگانیک است، حال چه به شیوه گریفیث یا چه به روش آیزنشتاین. سینمای کلاسیک «نما» و در اصل «جزء» را به «کل» همچون کلیتی ارگانیک وصل می‌کند که می‌توان از مهم‌ترین نمونه‌هایش به مفهوم «پیوند» نزد کوله‌شف اشاره کرد. در سینمای مدرن یا زمان - تصویر ما با یک گسست نظام‌یافته مواجهیم (همچون جامپ‌کات‌های گدار در دهه60)، «جزء»هایی کلیت‌نیافته، خودآیین و مستقل از کل که تمام پیوستگی‌های موجود در حرکت - تصویر را متلاشی کرده‌اند (از لحاظ تاریخی دلوز ظهور سینمای مدرن و زمان - تصویر را مربوط به بعد از جنگ جهانی دوم و همچنین ظهور نئورئالیسم در ایتالیا می‌داند). در پایان اشاره به دو نکته ضروری است: اول اینکه در کنار دلوز بی‌شک تنها فیگور دیگری که در پی تدوین و تبیین «ایده سینما» همچون فرمی که می‌اندیشد بود، ژان لوک گدار در پروژه بلند‌پروازانه «تاریخ‌های سینما» است؛ نقطه‌ای که پروژه رفت‌و‌برگشتی دلوز و گدار در تاریخ فیلم، به‌وسیله گدار به نهایت منطقی‌اش می‌رسد. یعنی در نهایت کنار‌گذاشتن لوگوس و روی‌آوری به ایماژ برای بیان اندیشه‌ای مختص به سینما و ارایه تاریخی از آن. نکته دوم به نفس ترجمه کتاب «سینما یک» برای فارسی‌زبانان برمی‌گردد، که شاید بتواند همچون سنگی در آب راکد و بوگرفته‌ای که به‌اصطلاح «نقد فیلم در ایران» (که حول یک هراس، هراس از تئوری نزد منتقدان وطنی شکل می‌گیرد) می‌نامیم پرتاب شود و آرامش رقت‌انگیزش را برهم زند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.