|

دوصد گفته چون نیم‌کردار نیست

ناصر تكميل‌همايون

آخرین انتخابات ریاست‌جمهوری ایران، شاید یک یا دو نظیر بیشتر نداشت. مردم با در نظر گرفتن انتخابات پیشین دلخوشی نداشتند پنهان و آشکار، صحبت از تحریم بود و با آنکه شورای‌نگهبان انتصابات اول را انجام داد، اما مردم در انتخاب یک‌نفر از هشت‌نفر، هم تردید داشتند و هم تصمیم. تصمیم به رای دادن و تصمیم به رای ندادن! در مصاحبه‌ها آقای دکتر روحانی نماینده «اعتدال» موقعیت ممتازی پیدا کرد که از نهاد خود وی جوشیده بود. تایید چند نفر از محبوبان جامعه از وی، موقعیت وی را ممتازتر کرد و به همین دلیل تحریم‌ها ضعیف شد مردم به «اعتدال» رای دادند، سخنان دکتر روحانی و وعده‌ها و «پیمان‌هایش با مردم» او را به منزلتی رساند که در همان دور اول، حایز اکثریت شود. بسیاری از تحریم‌خواهان در ساعت‌های آخر به او رای دادند. اما بخش دیگری که نه تحریم کرده بودند و نه در انتخابات شرکت کردند (همانند آنان در تمام انتخابات جهان وجود دارند)، آنان نیز از انتخاب آقای دکتر روحانی خوشحال بودند و بی‌آنکه «عدد» و «رقمی» اعلام شود، اکثریت قاطع ملت حاکمیت اعتدال را پذیرفتند حتی بسیاری از رای‌دهندگان به بعضی کاندیداها، از انتخاب آقای دکتر روحانی ناراحت نشدند و او را مرجح بر کاندیدای احتمالی حکومت می‌دانستند. به‌این‌سان آقای روحانی بزرگ‌ترین و پرقدرت‌ترین منتخبی است که «ملت» او را بر پایه «پیمان‌هایش» بر کرسی قدرت نشانده است و اگر او پیوند خود را با جامعه حفظ کند، در مسیر انجام برنامه‌هایش مردم نیز به او مدد می‌رسانند. این رابطه بی‌تردید مبارک است. اما باید دید مردم از اعتدال چه برداشتی دارند؟ «گفتمان» اعتدال چیست؟ و روش تحقق آن چگونه است؟ به باور من «اعتدال» گفتمانی فلسفی و اجتماعی است و شیوه‌های عمل را نیز در خود دارد. گفتمان واژه جدید است در گذشته (Discourse)، گفتار، سخن و بیان و نطق و محاوره، معنا می‌داد اما با تحلیل‌های فوکو (Foucault) و اصحاب ایرانی او، این واژه وسعت و عمق پیدا کرد. به‌ویژه در ساحت اجتماعی دلالت‌ها و راهگشایی‌هایی را عرضه می‌دارد و نشانه‌هایی را به ظهور می‌رساند که در مباحث اجتماعی از آن سخن به میان می‌آید. اما «اعتدال» که در رابطه با واژه «عدل» است. در امر اجتماعی و سیاسی که آقای دکتر روحانی آن را بیان کرده است، انتخاب خط‌مشی و روش‌های عملی در میان دو سوی موضع‌گیری (افراط و تفریط) است. «اعتدال» به‌این‌معنا بی‌تردید از «گفتمان» ویژه اجتماعی - روانی مایه گرفته است. به لحاظ فردی در مقوله روانشناسی جای دارد و به لحاظ اجتماعی از مقوله‌های جامعه‌شناختی است و در ساحت اجتماعی بیشترین سمت‌گیری آن «سیاست» است.به همین دلیل می‌توان از «اعتدال سیاسی» به‌عنوان بارزترین «گفتمان»ها سخن به میان آورد «گفتمان اعتدال سیاسی» امر انتزاعی نیست و در فرآیند زمانی، نیازمند کنش‌هایی است که تحقق آن را فراهم می‌آورد و به‌صورت هدف و آرمان آن را متجلی می‌کند. اعتدال، اندیشه به دور از عمل و کنش اجتماعی نیست. اعتدال امر «میانه‌‌ای» است و در دو سوی آن افراط و تفریط قرار دارد که در سیاست و حکومتگری، خشونت و تندروی‌های جاهلانه (و گاه کودکانه) و کاهلی و ولنگاری نابخردانه که از خصوصیات آن هستند که «پادگفتمان» نامیده شده‌اند متولیان اعتدال سامان‌دهنده جامعه به دور از اینکه معاند (پادگفتمان) تلاش‌های خود را نظم می‌دهند، و نظم دادن با «وسط بازی‌کردن» که نوعی ریاکاری و بی‌تدبیری است فرق دارد. از این‌رو، حاکمیت اعتدال به لحاظ اندیشه و سیاست و کنش‌های اجتماعی باید بسیار هوشمندانه و تساهل‌گرایانه و با عقلانیت خاص روش‌های خود را نظم دهد. زیاد بودند (با هر دو سو ساخت که مزد از دو سو گرفت!) اما توجه به اعتدال که جنبه سیاسی آن چشمگیرتر است، جنبه‌های دیگری در ساحت فرهنگی و اقتصادی نیز دارد. دولت اعتدال باید ریشه‌های اصلی «اعتدال‌ستیزی» را که وابستگی‌های آشکار و پنهان با کانون‌های سلطه برون جامعه‌ای دارد بشناسد و «استقلال ملی» را اصل بنیادی و مستمر جامعه بداند و به دیگر امرهای سیاسی و فرهنگی و اقتصادی در پیوند با آن بها دهد و از دل و جان تشخیص دهد که «حاکمیت اعتدال» در وابستگی به هر نوع و به هر شکل و به هر قدرت، تحقق پیدا نمی‌کند و اصلاحات و دموکراسی در جامعه غیرمستقل، امری گمراه‌کننده و واهی است. سلطه‌گری و پیوند با قدرت‌های سلطه‌گر، به هیچ رو با حاکمیت اعتدالی نمی‌تواند پیوند داشته باشد. تاریخ معاصر ایران به‌درستی نشان می‌دهد که سلطه‌گران جهان و عوامل دست دوم منطقه‌ای آنها، با حکومت‌های غیراعتدالی (ارتجاعی و استبدادی) رابطه مستحکم‌تری برقرار کرده‌اند. این امر در همین روزهای هفته مکشوف‌تر شد. دولت اعتدال، در بوته آزمایش قرار دارد. اگر در سطح جهان، دولت‌های بزرگ روز منتظر تصمیم‌های دولت‌ آقای روحانی هستند یا دولت اعتدال در انتظار تصمیم‌های دولت‌های بزرگ جهان قرار دارد، در درون جامعه ایران هم اکثریت قاطع مردم که به آقای روحانی رای داده‌اند به اضافه کسانی که رای نداده‌اند اما گمان‌های خوبی نسبت به کوشش‌های ایشان پیدا کرده‌اند، همه در انتظار این هستند که اجرای وعده‌های داخلی آقای دکتر روحانی را با در نظر گرفتن همه مشکلات موجود مشاهده کنند. آزادی و دموکراسی، یگانه خواست همه ایرانیان، رفاه و آسایش اقتصادی و انجام اصلاحات ریشه‌ای در همه زمینه‌ها و اگر خدای ناکرده خدشه‌ای در این امر بروز کنند، مفهوم زیبا و رسای «اعتدال» همانند بسیاری از مفاهیم شعاری دیگر، کان لم‌یکن خواهد شد. آقای دکتر روحانی، که با اطمینان تمام سکان کشتی آسیب‌دیده‌ای را در دست گرفته‌اند و با داشتن بالاترین آرای تاریخی و اعتمادی که تاکنون مردم اعلام کرده‌اند «گفتمان اعتدال» خود را با عقلانیت و تدبیر امیدمندانه به پیش خواهند برد و مباد روزی که مردم فریب و نیرنگ را دریابند و خدای ناکرده پشیمان شوند و به جای آب روان دجله کف‌آلود، سراب خشک و لم‌یزرعی را مشاهده کنند آن وقت... معلوم نیست چه می‌شود، یأس و نومیدی.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.