|

«آیزنهاور» و ایران

فریدون مجلسی

14اکتبر 1880میلادی، معادل 23مهر1259 روز تولد دیوید آیزنهاور، سی‌وچهارمین رییس‌جمهور ایالات‌متحده آمریکاست. اینکه آیزنهاور ژنرال پنج‌ستاره (ارتشبد) و فرمانده ستاد مشترک نیروهای متفقین در اروپا بود که شکست نهایی را نصیب هیتلر کرد، و اینکه با کسب محبوبیت بسیار به‌دلیل آن سرداری و پیروزی پس از ترومن با فاصله‌ای بسیار به ریاست‌جمهوری ایالات‌متحده رسید، امر تاریخی ثبت‌وضبط‌شده‌ای است که اشاره‌ای به آن در همین حد کافی است. اما ارتباط آیزنهاور با تاریخ معاصر ایران می‌تواند جالب و آموزنده باشد. آیزنهاور در زمانی به ریاست‌جمهوری رسید که تاثیرپذیری‌های فرهنگی دوران جنگ در میان میلیون‌ها سرباز آمریکایی که طی آن دوران به اروپا و آسیا اعزام شدند، موجب گسترش افکار مترقی جهانی، از جمله نگرش‌های سوسیالیستی و چپ در ایالات‌متحده شد. آن جنب‌وجوش و تحول به مذاق محافل محافظه‌کار و انزوا‌طلب آن کشور خوش نیامد و در برابر آن، با توسل به بهانه‌های قانونی و فراقانونی مقاومتی تهاجمی کردند. کمیته مبارزه با فعالیت‌های ضدآمریکایی به وسیله سناتور مک کارتی و ریچارد نیکسون نماینده مجلس در کنگره آمریکا تشکیل شد و به تاخت‌وتاز در میان روشنفکران، هنرمندان و فرهنگیان و کارمندان مشکوک پرداخت؛ کسانی مشکوک بودند که گرایش‌های کمونیستی و سوسیالیستی داشتند یا در جناح چپ حزب دموکرات، صاحب نقش و نفوذ بودند. آن مبارزه به بازجویی‌ها، پاکسازی‌ها و تبعیدهایی انجامید که در تاریخ آمریکا به صورت نقطه‌ای سیاه به نام «مک کارتیسم» شهرت دارد. مشابه همان تحولات در الگویی کوچکتر در ایران نیز جریان یافت. دولت دموکرات ترومن ابتدا از سیاست ملی‌کردن نفت توسط دکتر مصدق پشتیبانی می‌کرد. آمریکا مایل بود رفتار یکجانبه و سودجویانه بریتانیا در صنعت نفت ایران موجب گرایش ایران به سوی شوروی نشود ... کمیته مک کارتی و نیکسون در اواخر دولت ترومن تشکیل شد. به زودی دولت آیزنهاور- نیکسون با اکثریتی قاطع بر سر کار آمد. دولت مصدق پس از ملی‌کردن صنعت نفت بر سر به‌دست‌آوردن حقوق ملی، فراتر از توانمندی خود کوشش کرد، اما در آن زمان همکاران او اشرافی به مقتضیات زمان، آغاز جنگ سرد، و تحولات داخلی آمریکا نداشتند، تا سرانجام در زمان آیزنهاور دولت جدید آمریکا، با احساس خطر کمونیسم در ایران، ‌یا به قولی با توهم خطر کمونیسم که به‌وسیله حزب توده و عوامل سیاسی و نظامی آن، ‌و احتمالا‌ بزرگ‌نمایی‌شده به‌وسیله انگلیسی‌های زخم‌خورده به آن دامن‌زده می‌شد، امید خود را از دولت ناسیونالیست مصدق برید و به حمایت از توطئه‌ای پرداخت که از مدتی پیش به وسیله گروهی از افسران طردشده و رنجیده و همفکران محافظه‌کارشان طراحی و قدم‌به‌قدم اجرا شده بود تا در 28مرداد1332 به برکناری مصدق و نخست‌وزیری سپهبد زاهدی انجامید. سه‌سالی از این ماجرا گذشته بود، شاه در جای خودش مستقر شده و زاهدی هنوز نخست‌وزیر بود که روزی در اواخر آذر 1336، در زمانی که 15سال داشتم و مدتی بود که در کلاس نهم (سوم دبیرستان آن زمان) مشغول شده بودم، از طرف مدرسه به ما ابلاغ کردند که سوار اتوبوس شویم که باید به استقبال آیزنهاور برویم. در آن دوران نوعی قهر میان محافل فرهنگی و دولت وجود داشت. معلم‌ها غرغر می‌کردند، بچه‌ها بین خودشان ابراز ناخشنودی می‌کردند، به دست هرکداممان یک پرچم کاغذی ایران و یک پرچم کاغذی آمریکا با دسته‌ای از نی دادند و گفتند شما را می‌بریم کنار خیابان صف بکشید. هروقت موکب میهمان و میزبان رسید دست بزنید و پرچم‌ها را تکان دهید. گفتیم چشم! ما را به خیابان شاه‌رضا یعنی انقلاب امروزی بردند و در میدان انقلاب امروزی و 24اسفند آن روزی پیاده کردند، و اول جاده مخصوص کرج به طرف مهرآباد، یعنی ابتدای خیابان آزادی امروزی ایستاندند! شمال تا کوه‌های البرز بر و بیابان بود. جنوب هم بیشتر بیابانی بود. از سمت غرب، که برهوتی بود که تا مهرآباد و کرج ادامه داشت. سوز سرمای خشک و وحشتناکی می‌وزید که تا مغزاستخوان را می‌سوزاند. من کت‌وشلوار و پیراهنی پوشیده بودم که برای انتقال از گرمای ماشین به گرمای مدرسه و از گرمای مدرسه به ماشین و خانه مناسب بود، اما برای ساعت‌ها انتظار، در سرمای بیابان برهوت آن روزی که به مفت هم نمی‌ارزید، و امروز متری شش، هفت‌میلیون‌تومان ارزش دارد، به‌هیچ‌وجه مناسب نبود. هنگامی که موکب مبارک نزدیک می‌شد، دشنامی نبود که به زمین و آسمان و میهمان و میزبان نداده باشم. خوشبختانه پایان دو سال اول دبیرستان به بالابردن سطح دانش دشنامی ما هم به اندازه کافی کمک کرده بود. اسکورت موتوریزه با چند اتومبیل روباز از راه رسید. آیزنهاور در کنار شاه در اتومبیل کادیلاک کروکی آخرین مدلی به رنگ آبی آسمانی ایستاده بود ‌که گویا آن ماشین را هم به‌عنوان هدیه همراه خودش آورده بود. در آن سن و سال اتومبیل کادیلاک آخرین مدل نوع الدورادو، که برای نخستین‌بار اسمش به گوشم می‌رسید، برایم از همه‌چیز جالب‌تر بود. آیزنهاور پالتو و شال‌گردن و کلاه هم داشت. چشم‌های آبی شفاف او را خیلی خوب دیدم که مانند چشم‌های خودم از سرما اشک‌آلود بود. قدری دلم خنک شد! وقتی به خانه بازگشتم رمقی برایم باقی نمانده بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.