|

در نهایت همه چیز توجیه می‌شود

نادر شهریوری (صدقی)

آیا چیزی مهم‌تر از زندگی وجود دارد؟ هملت می‌گوید آری دو چیز است که از خود زندگی مهم‌تر است. یکی روایت زندگی است و دوم نامی که از خود به جای می‌گذاریم. این پاسخ هملت البته مربوط به گذشته است اما اگر در این زمانه از هملت این سوال پرسیده شود چه؟ او چه پاسخی خواهد داد؟ ممکن است این‌بار هملت همگام با مقتضیات زمانه و در هیات فی‌المثل روشنفکری پست‌مدرن بگوید: نه دو چیز بلکه تنها یک چیز است که از زندگی نیز مهم‌تر است و آن روایت است زیرا «نامی» هم که بالاخره از آدمی باقی می‌ماند در نهایت نشات گرفته از یک روایت و یا یک تفسیر است. در این میانه محمدرضا کاتب به کمک این موضع فرضی هملت می‌شتابد و موضوع را با مثالی ساده روشن‌تر می‌کند و می‌گوید:‌«فرض کنید داستان ما داستان قاتلی است. در جایی عنوان می‌کنیم که قاتلی در حال انجام عمل خاصی است و در جایی دیگر می‌گوییم که مقتول داشته این عمل را انجام می‌داده نه قاتل... به عبارت دیگر به دلیل لغزنده بودن زاویه‌ها و حالت‌هایی که می‌تواند این نوع داستان به خود بگیرد شما در نهایت با داشتن فقط یک داستان لغزنده ده‌ها داستان را تعریف می‌کنید.»1 و بالاخره با لغزندگی زوایه‌ها و چشم‌انداز‌ها متعاقب آن روایت‌های متعدد داستان حتی می‌تواند شکلی دیگر به خود بگیرد تا بدان جا که «قاتل جای مقتول و مقتول جای قاتل را بگیرد.»2 این عدم تعین که کاتب خود بر آن صحه می‌گذارد در رمان‌های او نقشی اساسی دارد مثل رمان «هیس» که به شکل غیرخطی و تودرتو بیان می‌شود. در این رمان ما با روایت‌‌های مختلفی روبه‌رو هستیم که همه آنها توسط یک افسر پلیس که به گروه ضربت پیوسته بیان می‌شود. راوی یا همان افسر پلیس بر اثر آگاهی از مرگ قریب‌الوقوعش به علت بیماری سرطان به سراغ سوژه‌های روزمره کارش می‌رود و آنها را در قالب تعدد روایت‌های مختلف بیان می‌کند اما در نهایت همه این روایت‌ها به یک نقطه به یک راوی یعنی همان نقطه آغاز خود باز می‌گردند. کاتب با این شگرد گیرا خواننده را به تعقیب ماجرا با خود تا به آخر همراه می‌کند اما او با این تودرتویی در عین حال می‌خواهد که تعدد زوایه دید را بیشتر کند، به واقعیت بعد و حجم بدهد تا ‌آن را مستعد تفسیر و تعبیر بیشتری‌ کند. شخصیت‌های رمان «هیس» هریک موقعیتی متفاوت دارند علاوه بر راوی که نمونه تیپیک افسر ضربت است، «جهان‌شاه» شخصیت داستانی قتل 17زن را در پرونده دارد و همین‌طور قاتلی به نام «نصرت کتلت» که هر دو به انتظار اعدام‌ هستند، مجید که عنصری سیاسی است و پسر صمد که دزدی خرده‌پاست و... اما همه این شخصیت‌ها باوجود موقعیت‌های متفاوتی که دارند بسیار شبیه به هم هستند به‌گونه‌ای که می‌توان درنهایت آنها را یکی فرض کرد. به نظر راوی رمان «هیس» که آدم باتجربه‌ای است و به دلیل شغل خود با متهمان بی‌شمار و گاه خطرناکی روبه‌رو است، می‌توان درنهایت همه چیز را توجیه کرد. اما این توجیه چگونه امکان می‌یابد؟ پاسخ نویسنده که در قالب راوی به‌کرات بیان می‌شود کاملا روشن است به کمک تفسیر. با تفسیر می‌توان بر ابهام واقعه افزود و آن را به سمت توجیه موقعیت خود سوق داد مثلا جهان‌شاه که متهم به کشتن 17 زن است موقعیت خود را اینگونه توجیه می‌کند: «خودت هم خوب می‌دانی که این چیزها تو واقعیت نبوده، این حرف‌ها را آنها برایم درآورده‌اند. فرض کن من هم مجبوری لباس مثال تنشان کردم تا حرف‌هایم را بزنم هیچ‌کس هم نداند تو می‌دانی که من کسی را نکشته‌ام می‌دانی من یک آدم سیاسی هستم... می‌خواهند با این حرف‌ها کاری کنند که هیچ وقت دیگر نتوانم روی پایم بایستم. می‌خواهند همه چیز را ازم بگیرند بفرستندم بالای دار... که دیگر هیچ‌کس جرات نکند تا هزارسال دیگر اسم مرا ببرد جایی»3 در این میانه که با ارایه تفسیر و توجیهات متعاقب آن بر ابهام ماجرا افزوده می‌شود اصل ماجرا بالطبع گم می‌شود تا به آنجا که به نظر کاتب می‌توان جای قاتل و مقتول را نیز عوض کرد. در ابهام میان واقعیت و رویا این دیگر افسانه‌پردازی است که جبران مافات می‌کند و راوی که مستعد این کار است میداندار ماجرا می‌شود. او خود را دایما در موقعیت سوژه‌های داستانی قرار می‌دهد تا به آن حد که از موقعیت خود دور و به آنها نزدیک می‌شود و حتی گاه خود را با آنها یکی می‌بیند «شاید به‌دلیل آن بود که پسر صمد بچگی من و شاید مجید وجهان‌شاه بود.»4 اینکه به‌طور کلی آدمی و در اینجا راوی در یک بی‌تعینی کامل خود را دایما در موقعیت‌های متفاوت قرار دهد صرف‌نظر از - کمدی یا تراژیک‌بودن ماجرا - در نهایت زندگی را به داستانی با نمایشی پرکشش و پرهیجان بدل می‌کند: «‌زندگی به‌مثانه تئاتری با چاشنی نسبی‌گرایی تمام‌عیار، در صحنه‌ای که آدمی نمی‌داند بخندد یا گریه کند، بنشیند یا بایستد و یا راه برود و سفر کند سفری که هیچ چیزش دست تو نیست و آدم نمی‌داند چرا دارد این فکر را می‌کند و چرا باید آن عمل را بکند چرا باید بایستد و چرا باید مثل کاه روی آب حرکت کند. شاید هم همه چیز بهانه‌ای برای یک دروغ بود و من در دنیایی زندگی می‌کردم که واقعیت نداشت.»5 بن‌مایه رمان خواندنی «هیس» قصه است. از قصه‌پردازی گریزی نیست، قصه‌ها به زندگی استمرار می‌بخشند و مرگ را به تعویق می‌اندازند درست مثل قصه‌هایی که شهرزاد قصه‌گو برای شهریار می‌گفت تا زندگی خود را استمرار ببخشد، زندگی‌‌ای که خود را در قالب سه فرزندی که بعد از هزارویک‌شب قصه‌پردازی، از شهریار به دنیا آورده بود. اهمیت شهرزاد قصه‌گو در آن بود که هیچ موقعیت خود را فراموش نمی‌کرد، شهرزاد تعین داشت و بر «اقلیت بودن» خود تاکید می‌کرد، دلوز در ادبیات خود از واژه‌ای به نام مینور استفاده می‌کند. مینور نتی در موسیقی است که همواره در موقعیت خود قرار دارد و هرگز بنا نیست که به نت غالب و یا ماژور تبدیل شود، درست مانند شهرزاد قصه‌گو که بر مینور بودن یا همان اقلیت‌بودن خود پافشاری می‌کرد، در این صورت به نظر می‌رسد دنیا واقعی‌تر جلوه کند. پی‌نوشت‌ها:‌ 1و2- نافه شماره 10-9، مصاحبه با محمدرضا کاتب 3،4و5 - هیس، محمدرضا کاتب ص 56، 253 و 253

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.