|

کاتب، از هیس تا بی‌ترسی

این هم یک‌جور ماندن است

محمدرضا کاتب با رمان‌های متاخرش؛ پستی، هیس، وقت تقصیر، آفتاب‌پرست نازنین، رام‌کننده و بی‌ترسی به عنوان نویسنده‌ای متفاوت و خلاف جریان متعارف ادبیات ما مطرح شده است. با انتشار رمان «هیس: مائده؟ وصف؟ تجلی؟» جامعه ادبی شاید اولین بارها این نویسنده متفاوت را شناسایی کرد. رمان «هیس» آن روزها در رقابت با دیگر رمان‌هایی که بعدها با عنوان‌هایی چون خوش‌خوان و جذاب و... شناخته شد، در جایزه کتاب سال منتقدان و نویسندگان مطبوعات برگزیده شد. این انتخاب از سوی جایزه‌ای که هویت خود را در شناسایی ادبیات متفاوت تعریف کرده بود، رمان‌نویسی جدی و متفاوت را به جامعه ادبی معرفی کرد. بعدها کاتب با نوشتن رمان‌هایی دیگر که هر کدام تجربه‌ای متفاوت بود، جهان داستانی‌اش را شکل داد. البته همین تفاوت انتقادها و مخالفت‌هایی را نیز به همراه داشت. مثلا اینکه برخی از لذت خواندن رمان گفتند و اینکه رمان‌های کاتب خوش‌خوان نیست و خواندنش دشوار است و اطناب دارد و طولانی است و از حوصله مخاطب معاصر خارج است. و اینکه رمان‌های کاتب آزاردهنده است که از قضا هست. مخاطبی که به دنبال آرامش است طبعا آثار کاتب را مطلوب و جذاب نخواهد یافت. کاتب در رمان‌هایش جهان تازه‌ای را برمی‌سازد که در عین خونسردی روایت و راوی، مناسبات آن عادی نیست. او معتقد است برای ساختن هر قصه‌ای یا روایت هر ایده‌ای باید جهان خاص آن را ساخت. خشونت همراه با خونسردی، ترس‌های انسان، جنگ و جدال میان آدم‌ها، تنهایی، مساله قدرت و بدن‌ها از تم‌های مشترک رمان‌های او است. کاتب از معدود نویسندگان معاصر ما است که در تقابل با جریان غالب ادبیات امروز می‌نویسد. در رمان‌های کاتب همیشه چیزی آزارنده هست و همین نشان می‌دهد که او نویسنده‌ای جدی است. شخصیت‌های تمام رمان‌های کاتب در وضعیتی خاص به سر می‌برند، شخصیت‌های رمان «هیس» و جلادان و اعدامیان در «وقت تقصیر» و شوکا و مریم در «آفتاب‌پرست نازنین»، شخصیت‌های «رام‌کننده» و زاد و ابن و دیگران در «بی‌ترسی». شخصیت‌هایی که مرگ و زندگی دیگر تفاوت چندانی برایشان ندارد، چیزی برای از دست دادن ندارند و با ترس‌ها و خشونتی که در هر رمان به گونه‌ای بروز می‌کند درگیرند. رمان‌های کاتب ایده‌محورند یعنی آنچه بیش از همه مخاطب را مسحور یا جذب می‌کند، ایده رمان است. مثلا ایده «تله شدن» در رمان رام‌کننده. یا مبتلا و مرضِ «بی‌نامی» در رمان بی‌ترسی. با این حال او در هیچ‌کدام از رمان‌هایش از تجربه‌های فرمی غافل نمی‌ماند. جدا از رمان‌ها، انزوای کاتب و دوری‌اش از محافل ادبی، از او نویسنده‌ای ساخته که با خاطره‌هایش و از روزمرگی‌ها نمی‌نویسد بلکه ادبیاتی را خلق می‌کند که به منزله بیانی جمعی برای انسان‌های فراموش‌شده است. ادبیاتِ کاتب در تقابل با ادبیات کارگاهی و خاستگاه‌های تحمیلی مقاومت می‌کند از این‌رو قابل تقلید نیست. کاتب معتقد است‌ که موج‌های زودگذر زمانه نویسندگان را به موج‌سواری و نوشتن مطابق در سلیقه‌ها و مدها واداشته است و برای گریز از این فضا باید از منطق این نوع ادبیات گریخت. همان‌طور که آخر رمان هیس می‌نویسد: «هرکس بخواهد ماندگار بماند و چیزی از خود بگذارد باید قیمت این ماندگاری را بپردازد. و هرکسی به نوعی قیمت این ماندگاری را می‌پردازد... یکی از علت‌های روایت داستان‌ها توسط اشخاص ممکن است ماندگاری باشد: این هم یک‌جور ماندن است و به ثبت رساندن خود.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.