|

جفا بر جلفای اصفهان

ما ز یاران چشم یاری داشتیم

سیدمحمدعلی دادخواه

داستان رقابت و رفاقت شهرداری اصفهان و سازمان میراث فرهنگی مدت‌هاست نخ‌نما شده است. شکایت و عنایت این دو اداره به گونه‌ای است که هر دم از این باغ بری می‌رسد. حدود 20 سال پیش تخریب شبانه حمام خسرو‌آقا یک شوک ناگهانی بود که بر آن بنای زیبا و کهن و استوار فرود آمد و این بنای استوار تخریب شد و بالاخره با بگومگوی شهرداری و سازمان میراث فرهنگی هیچ‌کس مسوولیت آن را بر دوش نگرفت. این چشم‌پوشی از بایدها و نبایدهای قانون تا به آنجا پیش رفت که در سال 1385 اداره حقوقی قوه‌‌قضاییه در برابر پرشمار شاکیان شهرداری و سازمان میراث فرهنگی طی نظریه متقن و تاریخی هنگامی که دید شهروندان از حقوق مسلم‌شان به عمد محروم می‌شوند، در قالب امر به معروف و نهی از منکر اعلام کرد هریک از افراد ملت اختیار دارد به دادسرا مراجعه کند و به طرفیت سازمان میراث فرهنگی یا شهرداری ـ که مرتکب اقداماتی شده باشند که سبب تزلزل بنیان آثار فرهنگی و تاریخی شود ـ دادستان نیز مکلف است به ارتکاب جرم اعم از مباشر و معاون بر اساس ماده 560 قانون مجازات اسلامی رسیدگی و متهمان را تعقیب کند. پس از آن قصه غمبار جهان‌نما و گفت‌وگوهای جهانی آن و بالاخره هشدار و اخطار یونسکو اهرم فشاری شد تا قانون اجرا شود؛ هرچند هنوز هم برخی از ستون‌های این برج قانون‌شکن برداشته نشده؛ امیدواریم با سرشکن‌ساختن سر این بنا، سرافرازی و قانون‌گرایی را در پهنه گیتی به دست آوریم. با وجود آنکه پرونده قطار شهری هنوز در شعبه 15 بازپرسی ویژه رسیدگی به جرایم کارکنان دولت در تهران در حال بررسی است، رخداد دیگری پدیدار شده که اگر با دقت و سرعت با این قانون‌گریزی مقابله شود ممکن است ختم به خیر شود. چون سخن از قانون است نخست به ماده 560 قانون مجازات اسلامی نظر افکنید که می‌گوید: «هر کس بدون اجازه از سازمان میراث فرهنگی کشور یا با تخلف از ضوابط مصوب و اعلام‌شده از سوی سازمان مذکور در حریم آثار فرهنگی و تاریخی مذکور در این ماده، مبادرت به عملیاتی نماید که سبب تزلزل بنیان آنها شود یا در نتیجه آن عملیات به آثار و بناهای مذکور خرابی یا لطمه وارد آید، علاوه بر رفع آثار تخلف و پرداخت خسارات وارده، به حبس از یک تا سه‌سال محکوم می‌شود.» گفتنی است برابر ماده 561 همین قانون «تشخیص ماهیت تاریخی و فرهنگی اموال به عهده سازمان میراث فرهنگی کشور است.» برش تاریخی در سال 112 قمری شاه‌عباس اول، پایتخت دولت صفوی را از قزوین به اصفهان آورد و برای آبادانی این شهر بسیار کوشید. او برای رونق این شهر هزاران خانواده ارمنی را از جلفای آذربایجان به اصفهان آورد. این مسیحیان صنعت‌گر و متبحر سرمایه‌های اجتماعی اصفهان شدند؛ شاه‌عباس برای مهرورزی و همدلی آنها دستور داد در سمت راست رودخانه زاینده‌رود، شهر جدیدی بنا شود تا در آن ساکن شوند و نام آن را به نام شهر پیشین خودشان جلفا نامید. این مسیحیان ارمنی برای برپایی مراسم دینی خود کاملا آزاد بودند و از همه امتیازات بزرگان بهره‌مند می‌شدند؛ به گونه‌ای که برخی از آنان سردار و فرمانده کل سپاه ایران شدند. از میان این سرداران می‌توان از الاوردی‌خان، فرمانده قشون صفوی نام برد. در همان زمان شخصی به نام خواجه پطروس با سرمایه شخصی‌اش کلیسایی ساخت که اکنون با نام کلیسای بیت‌اللحم شناخته می‌شود. این کلیسای زیبا و بزرگ بسیار چشم‌گیر و دلنشین بنا شده است. در فضای آرامش‌بخش آن تزیینات دیدنی و نقاشی‌های نفیسی از زندگانی حضرت مسیح به چشم می‌خورد. معماری و طلاکاری گنبد آن بسیار ارزنده و تماشایی است. بر دیوارهای کلیسا کتیبه‌هایی با تاریخ‌های گوناگون نصب شده که نشان می‌دهد نیکوکاران ارمنی برای آمرزش گناهانشان به مرمت کلیسا پرداخته‌اند. در کتیبه‌ جنوبی کلیسا سنگ‌نوشته‌ای است که نشان می‌دهد ساختمان در سال 1306 قمری بنا شده است. این ساختمان با شماره ثبت 7643 به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. اکنون سخنم با رییس میراث فرهنگی است که در نامه مورخ 81/5/13 به شماره 13/13/3543 به شهرداری منطقه 5 اعلام می‌دارد ضابطه حریم این بنا پنج‌متر از سطح معبر تعیین شده و ساخت‌وساز مجاور آن را به دور از ضوابط دانسته‌اند. گفتنی است اکنون ارتفاع فزون از 10متر بر کنار این کلیسا برآمده است و میراث فرهنگی با وجود آنکه قانون اختیار داده به تخریب آن دست یازند در کنار آن نشسته و دست بر دست نهاده‌اند. حال پرسشی که دارم این است: کدام انگیزه این‌سان نیرومند و پرتوان بوده که شما همه بایدها و نبایدها را زیرپا نهاده‌اید؟ راستی فلسفه وجودی سازمان میراث فرهنگی چیست؟ که اکنون شما از پذیرش پاسداری از یک میراث مسلم تن می‌زنید، وقتی قانون فقط سازمان میراث فرهنگی را برای تعیین بایدها و نبایدها مشخص کرده است؛ یعنی حتی دادرسان نمی‌توانند ضوابط اعلامی از ناحیه آن سازمان را نادیده انگارند پس چرا با سرعت و دقت و امانت در این مورد اقدام نمی‌شود؟ اجازه دهید نقل‌قولی را یادآور شوم که درباره ساختن سی‌وسه پل است قرار بوده این آب‌گذر بر 30پایه بنا شود. الاوردی‌خان در گفت‌وگوهای فراوان، شیخ بهایی و شاه عباس را به این باور می‌رساند که تعداد دهانه‌ها را به 33افزایش دهند تا به اندازه سال‌های زندگانی حضرت مسیح باشد و از این رهگذر ارامنه به این آب و خاک علاقه فراوان‌تری نشان دهند. اکنون در میدان قدیمی جلفای اصفهان نزدیک بازارچه که بار صدها سال تاریخ در انبار خود دارد، این کلیسای زیبا و بزرگ قد برافراشته تا ندای مهر و دوستی را بپراکند اما ما برخلاف همه بایدها و نبایدهای قانون داخلی و نظام بین‌المللی می‌پذیریم بنیان آن مورد آسیب قرار گیرد. ماده 27 اعلامیه حقوق بشر که دولت ایران بدان پیوسته است ما را از چنین رفتاری برحذر می‌دارد، خردورزی ما را می‌خواند تا از خود علاقه و تمایل به ارزش‌های ارجمند طول زندگانی انسان‌ها نشان دهیم. میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مصوب 1966 دولت‌ها را ملزم کرده است از زندگی فرهنگی شهروندان پشتیبانی کنند. همه شهروندان هر جامعه نیز نسبت به میراث فرهنگی جامعه خود - از جمله بناهای تاریخی، میراث مادی و فرهنگی که ماهیت فراجغرافیایی و فراملی دارند - ذی‌حق هستند. کنوانسیون‌ حمایت میراث فرهنگی و طبیعی جهان در سال 1972 طی بند 1 ماده 6 تصریح می‌کند تشخیص، حمایت، حفاظت و شناساندن میراث‌فرهنگی وظیفه دول عضو کنوانسیون است و دولت ایران به این کنوانسیون پیوسته است. از دیگر سو تکامل و تعالی انسان ایجاب می‌کند از گذشتگان درس بیاموزد و از آن‌رو که میراث‌فرهنگی یک میراث مشترک بشری است، باید با جدیت در مقابل هر آسیب و آشوب آن قد علم کرد. اگر شهرداری بر این باید قانونی که لازم می‌شود ارتفاع متجاوز را بگیرد، چشم بسته است، دادگری ایجاب می‌کند شما بر آن چشم دوزید؛ زیرا تاریخ این شهر در آینده از شما چشم برنخواهد داشت. اصل هشتم قانون اساسی تکلیف همه ما را روشن ساخته که باید پیگیر، پرسشگر و خواهان این موارد باشیم. اکنون در روز روشن می‌بینیم سهل‌انگاری و سست‌همتی در پشتیبانی میراث این کهن‌شهر جهان چنان آدمی را دل‌آزرده می‌کند که آرزوی شیرخدا و رستم دستانی دارد که تمام‌قد برخیزد و شرافتمندانه به پاسداری از حقوق این معبد کمر بندد. بر این امید و آرزو که مدیران سازمان میراث‌فرهنگی و شهرداری در حفظ حقوق سرزمین به گونه‌ای گام بردارند که سرزنش سازمان‌های جهانی را به همراه نداشته باشد و بهانه‌ای برای قانون‌شکنی و قانون‌گریزی ما در پهنه گیتی ایجاد نشود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.