درباره تلاش «یوسف ثبوتی» برای حفظ تعادل بین تدریس و تحقیق
عالمی در زمانه عسرت
حسین معصومیهمدانی . عضو موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران
سالها پیش در کنفرانس فیزیک (یادم نیست چه سالی) قرار شد که قطعنامه کنفرانس را دکتر «ثبوتی» بخواند. قطعنامه، به جای تعارفات مرسوم، یکی، دو سطر بیشتر نبود و این یکی، دو سطر هم حقیقت تلخی را بیان میکرد: ما برای برآوردن نیازهای آموزشی و پرداختن به کار تحقیق کمیته، دستکم به هزار فیزیکدان در حد دکترا نیاز داریم، اما شمار فیزیکدانهایی که در این سطح داریم از 200نفر بیشتر نمیشود. این حقیقت تلخ که از زبان مردی بیان میشد که کم، اما سنجیده حرف میزند، ظاهرا هنوز ناشنیده مانده است. هنوز هم بیشتر دوست داریم که با کارهای صوری و نمادین، با بزرگداشت رسمی اهل علم، با اختصاصدادن ستونهایی از روزنامهها و مجلات به دستاوردهای علمی جوانانمان، به رتبههایی که در المپیادها کسب کردهاند و حتی با قلمفرسایی درباره توفیقهای محققان ایرانیالاصل در نهادهای علمی کشورهای دیگر، این واقعیت را به روی خود نیاوریم که کار علم تنها با نوابغ نمیگذرد، که علم یک کوشش دستهجمعی و اجتماعی است و گاهی ارقام خشک و خالی بسیار بهتر از بیانات و نوشتههای احساساتی نشان میدهند آیا جامعهای به آستانه تولید علمی رسیده است یا نه. من نمیدانم که آیا
آن قطعنامه را خود دکتر «ثبوتی» نوشته بود یا اصلا در نوشتهشدن آن دست داشت یا نه، اما از روی زندگی علمی او میتوانم بگویم که خودش به مضمون این قطعنامه ایمان دارد و سراسر زندگی علمی او هم بر اساس درک این کمبود (که هیچ حماسهای هم نمیتواند آن را بپوشاند)، سامان یافته است. این قطعنامه مشکلی را بیان میکرد که غالب کشورهای روبهرشد با آن روبهرو هستند: تنوعیافتن و پیچیدهشدن زندگی این جوامع، نیاز به نیروی انسانی کارآمد و متخصص را افزایش میدهد و بنابراین دانشگاهها و مراکز آموزشی، گاهی مثل قارچ از زمین سبز میشوند تا به این نیاز اجتماعی پاسخ دهند. اما توسعه دانشگاهها باعث میشود که همه وقت نیروی علمی کشور، حتی در آنجا که نیروی علمی به اندازه کافی وجود دارد، صرف کار تدریس شود و اشتغال روزافزون به کار تدریس هم باعث میشود که اهل علم روزبهروز با پیشرفتهای جدید علمی در زمینه کار خود، بیگانهتر شوند. بنابراین آنچه در ابتدا به صورت یکی از عوامل نجات از عقبماندگی بهنظر میآمد، خود به عاملی برای تشدید عقبافتادگی علمی تبدیل میشود: جامعهای که به مرتبه بالاتری از پیشرفت مادی رسیده است، میبیند که برای برآوردن
نیازهای جدیدی که در این رهگذر ایجاد شده است و مواجهه با مسایل علمی و نظری تازهای که پیشرو دارد، نیروی کارآمد کافی ندارد. درک چنین واقعیتی، تکلیف شاقی بر عهده عالم میگذارد. یکباره کسی که ترجیح میدهد به جای هر کار دیگر، به پژوهش در زمینه مورد علاقهاش مشغول باشد، با یک وظیفه اجتماعی روبهرو میشود. هرچند ضرورت پژوهش را بیش از هر چیز دیگر حس میکند، اما دیگر نمیتواند تنها به پیشرفت علم بیندیشد و هر ملاحظه دیگری را از نظر دور کند. تقسیم زندگی علمی میان کار پژوهشی و آموزش و کار سازماندهی و تاسیس نهادهای علمی، چیزی است که بسیاری از محققان را خوش نمیآید. ترجیح میدهند به جایی بروند که صرفا محقق یا مدرس باشند و تکالیف دیگر را به نهادهایی که از پیش وجود دارند، واگذار کنند. در خود ایران هم، ما دانشمندان خوبی داریم که همین کار را میکنند. به این قانعاند که سالی یکی، دو مقاله در یک نشریه معتبر جهانی به چاپ برسانند، بیآنکه به تاثیر آن مقالات در جامعه علمی کشور خود بیندیشند. کسان دیگری هم هستند که اصلا از خیر کار پژوهش میگذرند و به تولیدمثل علمی، به افزودن بر شمار دانشآموختگان، اکتفا میکنند. دیگرانی هم،
چنان غرق در کار اداری میشوند که فراموش میکنند که حتی برای کار سازماندهی و برنامهریزی علمی هم در وهله اول باید عالم بود و عالم ماند. نسلهای آینده از زندگی علمی کسانی چون دکتر «ثبوتی» به عنوان نمونهای از حفظ تعادل دشوار میان تحقیق و تدریس و سازماندهی علمی، میان تولید علم و توزیع آن، آن هم در شرایطی که نه نهادهایی از پیش برای تولید وجود دارد و نه شبکهای کارآمد برای توزیع، یاد خواهند کرد. بیگمان مقالات پژوهشی دکتر «ثبوتی» تا سالها مورد مراجعه متخصصان خواهد بود، اما این استفادهکنندگان از یاد نخواهند برد که این مقالات را کسی نوشته است که به کار فردی علمی قانع نبوده، بلکه کوشیده است از میان شاگردان و همکاران آموزشیاش، همکاران علمیای برای خود دستوپا کند و با حوصله و متانتی که در او هست، صبورانه و در شرایطی دشوار، مکتبی تاسیس کند. او توانسته است مسایلی تعریف کند که دیگران را هم درگیر کردهاند و به صورت مسایلی مشترک در میان جماعتی از فیزیکدانان درآمدهاند. یکی از ملاکهایی که نشان میدهد که آیا علمی در کشوری پا گرفته است یا نه، وجود گروههای نسبتا منسجمی است که به مسایل مشترکی فکر کنند و روشهای واحدی
را بپرورند. درست است که علم امروزه، جهانی است اما ما مکاتب ملی هم داریم که با مسایل خاص خود، با سبکی که در پرداختن به این مسایل دارند و با میزان خودبسندگی در پرداختن به این مسایل، متمایز میشوند. برای کشورهایی که نه امکانات مادی برای تحقیق در همه یا غالب زمینه را دارند و نه نیروی انسانی کافی، ایجاد چنین گروههایی تنها راه پیشگیری از اتلاف وقت و پراکندهکاری است. دکتر «ثبوتی» نهتنها شاگردان بسیاری را پرورده است که در زمینههای گوناگون فیزیک کار میکنند، بلکه به تصدیق اهل فن، توانسته است از میان این شاگردان، هستهای تحقیقی هم در زمینه تخصص خود، نجوم و اخترفیزیک پدید آورد. اگر ما در ایران امروز، دانشی به نام نجوم داریم که از حد مقدماتی که تا 30 سال پیش در دانشگاههای ما تدریس میشد، بسیار فراترمیرود، تا اندازه زیادی به برکت دکتر «ثبوتی» است. نترسیم و بگوییم که به برکت مکتب دکتر «ثبوتی» است. در کنار این مکتب، دکتر «ثبوتی»، مدرسهای هم تاسیس کرده است. این چهره جهانی که ریشههای عمیق خود را در زادگاهش فراموش نکرده، خوب دریافته است که برای پریدن، باید دورخیز کرد. باید از آنچه همه چهارچنگی به آن چسبیدهاند
(شهرهای بزرگ، مراکز جاافتاده علمی و فرهنگی و سیاسی، امکانات پایتخت) دور شد و کار را در جای دیگری آغاز کرد. دکتر «ثبوتی» علم را به شهرستان برده، اما آن را شهرستانی نکرده است. نمیتوان از دکتر «ثبوتی» یاد کرد و از آشنایی همهجانبه او با فرهنگ ایرانی در همه جلوههایش سخن نگفت. حتی کسی چون من که از کارهای تخصصی دکتر «ثبوتی» چیزی نمیفهمد، در حضور او انسانی جامع را میبیند که هنر ظریف گوشکردن را خوب میشناسد و گاهی که سخن میگوید، سخنش از عمق آشنایی او با همه جهات و جوانب فرهنگ ایران حکایت میکند. حفظ تعادل ناپایدار برای هر کس دشوار است و برای فیزیکدان از هر کس دیگری دشوارتر، پرکردن شکاف میان ارقام 200 و هزار شاید به نظر کسانی ناممکن بیاید. اما این فاصلهها را معمولا کسانی پر میکنند که قبول واقعیت را به معنای تن در دادن به آن نمیدانند. دکتر «ثبوتی» یکی از این نوادر است. برای او از خداوند طول عمر و توفیق بخواهیم. اذا عجزالانسان عن شُکر منعمٍ فقال جزاکاللهُ خیرا و قد کفی (دکتر «ثبوتی» معنی این شعر را از من بهتر میداند.)
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.