|

جنگ همه را شبیه به هم کرد

کوروش کرم‌پور

ترکش اول: داغ و سوزان باد داغ بود و صورتم می‌سوخت. میله باربند را گرفته بودم. ایستاده بودم پشت ماشین مزدای سفیدرنگ پدر. سوزان‌تر از صورتم، چشم‌هایم بود. نه به‌خاطر آن باد، به‌خاطر نگاهی که در آن ظهر سوزان به افق داشتم برای دیدنش. دوست داشتم زودتر از برادرهایم که پشت مزدا خوابیده بودند او را ببینم. اما نمی‌دانستم که اولین نشانه او در افق چه چیزی می‌تواند باشد. پدرم هم در این‌باره چیزی نگفته بود. شاید او نیز دوست داشت که زودتر از ما او را در افق ببیند. باد داغ و سوزنده‌تر می‌شد و موهای تابستان نوجوانی من در سال 68 در باد پدر داشت گاز می‌داد. پدر داشت با تعصب بیشتری گاز می‌داد. پدر داشت با عشق بیشتری گاز می‌داد و هر چقدر که او می‌دانست دارد نزدیک‌تر می‌شود، پایش بیشتر در پدال گاز فرو می‌رفت. پدر... سرش را از پنجره سمت راننده بیرون گرفت و داد زد: آتیشا پالاشگاه...... ...... ... آبودااان‌ن‌ن‌ن من چشم‌هایم سوخت از نگاهم. من صورتم سوخت از باد داغ و تپیدن قلبم از خون. ترکش دوم: شهید جنگ‌زده انقلاب که شد سنی نداشتیم. جنگ که شد کمی بزرگ‌تر شده بودیم. تازه داشتیم می‌فهمیدیم که موشک، خمپاره، فشنگ و تفنگ چیز‌های بدی هستند. آژیر خطر و هواپیما. چیزهای بد کاری کردند که ما از شهر خودمان به جاهای دیگری مهاجرت کنیم. اما آنجاها هم جاهای بدی شدند وقتی که با انگشت ما را به هم نشان می‌دادند و می‌گفتند جنگ‌زده‌ها. پس ما هم مهاجر بودیم و هم جنگ‌زده. ما مهاجران جنگ‌زده شده بودیم. این را از روی جلد دفتر‌های کاهی آن سال‌ها که به ما صدقه می‌دادند به یاد دارم. قطعنامه 598 که از طرف جمهوری‌اسلامی ایران پذیرفته شد، مهاجران جنگ‌زده دست به هجرتی دیگر زدند و به شهرهای خود بازگشتند. این سومین مهاجرت دسته‌جمعی آبادانی‌ها در طول تاریخ شکل‌گیری شهرشان بود که در هر سه مورد ساختار و بافت فرهنگی‌شان از گسست نسل‌هایش جلوگیری کرده است. ما به آبادان برگشتیم. سال 68. در یک ظهر داغ و سوزان. باد داغ بود و صورتم می‌سوخت. ترکش سوم: دبیرستان ابن‌سینا «آبادان»، آبادان نبود، اما «آبادان» بود؛ جسم، ویران و جان، آبادان. با تمام ویرانی‌اش هنوز روح پرغرور خودش را غمگنانه به نمایش می‌گذاشت. در کلاس اول، دبیرستان ابن‌سینا ثبت‌نام کردم و «طرح کاد» به کتابخانه می‌رفتم. دبیر تاریخ ما آقای «گلاوری» بود. دبیر تاریخ ما کتاب درسی تاریخ را می‌بست، می‌گذاشت روی میز، بعد از آبادان قدیم برایمان می‌گفت. دبیر اجتماعی ما آقای «مُر» بود. دبیر اجتماعی ما کتاب درسی اجتماعی را می‌بست، می‌گذاشت روی میز، بعد از آبادان قدیم برایمان می‌گفت. اعتصابات کارگران پالایشگاه آبادان، پاتوق‌های روشنفکری، تجمعات خیابانی، مدارس قدیم، رادیو نفت، باشگاه‌های تفریحی، سینماها، امیر نادری، ناصر تقوایی، نجف دریابندری، زندگی قومیت‌ها و ملیت‌های گوناگون در کنار یکدیگر، شهاب ایراندوست و «مصطفا ریش». آن دو دبیر کار خود را کردند. کار من شده بود فرار از مدرسه و پرسه‌زدن در کوچه‌پس‌کوچه‌های آبادان. کار من شده بود حرف زدن با درها و دیوارها و ترکش‌ها و شعارهای باقی مانده از انقلاب و جنگ بر پوست چروکیده شهر. بعدها من دبیر ادبیات شدم. «کوروش کرم‌پور» وارد کلاس که می‌شد، کتاب را می‌بست. می‌گذاشت روی میز، بعد از آبادان جدید برای بچه‌ها می‌گفت. ترکش چهارم: خیانتی به نام خدمت «محمد خاتمی» رییس‌جمهور وقت، در مقابل «سرباز گمنام» روس سان می‌بیند و بعد به کاخ ریاست‌جمهوری پوتین می‌رود، ولی مقبره سرباز گمنام ایران در جنگ جهانی دوم در آبادان، به نام بازسازی و نوسازی باید به هرقیمتی که شده گم‌وگور شود. سینماها یکی پس از دیگری یا محل جمع‌آوری نخاله‌ها می‌شدند یا پارکینگ ماشین‌ها یا در رقابت میان ارگان‌ها و سازمان‌ها، مصادره. اینها دست بردن در هویت بصری شهر بود. هویتی مدرن و معاصر. آبادان داشت برای تعریف دیگری از خودش با ارزش‌های جدیدی مهیا می‌شد. ترکش پنجم: لهجه آبادانی دهه 70 شمسی برای آبادان، دهه سرنوشت‌سازی بود. بچه‌های فرهنگی بدون هرگونه بخشنامه‌ای یک‌تنه به بازسازی و نوسازی فرهنگی خود و شهرشان وارد عمل شدند. ترکش ششم: یاران ناشناخته کم‌کم یاران ناشناخته از جلگه فرود آمدند. «علی فرخ‌مهر» با کتاب «آبادان شهر خوبان» و دیگر آثارش تاریخ شفاهی این شهر را ثبت کرد. «عبدالرضاسواعدی» با نمایش‌هایش. «عابدی» با عکس‌هایش و محمد مرادی با مدیریت فرهنگی‌اش. محمود تیلا و حسین دلیربار، روزنامه‌نگاری‌شان. پیمان ماندگار با فیلم‌هایش و این آخری‌ها یک نفر دیگر به این ناخودآگاه جمعی پیوسته بود؛ «حبیب احمدزاده» راوی متفاوت دفاع مقدس. کشاندن روایت‌های خط‌مقدمی به پشت جبهه‌ها و شهری کردن داستان، پای کاراکترهای مردمی و باورپذیری را به ساختار داستانی این ژانر ادبی باز کرد. کتاب «دا» در این فضاست که با جلب اعتماد عمومی، الیگارشی ادبی دفاع مقدس را در هم می‌شکند و آنچه که به دست تمام مردم رقم خورده، با چشم و زبان تمام مردم روایت می‌شود. خلاصه اینکه «روایت‌های ارزشی» جای خود را به «روایت‌های ملی» داد و بعد «روایت‌های مردمی» از نوع پشت جبهه و شهری. اما هیچ‌کدام اینها روایت نسل من نبود. من جنگ‌زده‌ام. روایت من، «جنگ‌زدگی» است. ترکش هفتم: جنگ‌زدگی یقینا جنگ‌زدگی، «دفاع‌مقدس» نیست. یقینا جنگ‌زدگی، «ضدجنگ» هم نیست، اما اشتراکات او با «ضدجنگ» می‌تواند صورت مساله را به حاشیه بکشاند. جنگ‌زدگی بنا بر تمایزاتش غیر «ضدجنگ» و غیر «دفاع‌مقدس» است. با هیچ‌کدام رابطه طولی و ارزشی ندارد. جنگ‌زدگی «غیر» است. غیریت است. «دیگری» است. جنگ‌زدگی، دیگری «جنگ» است. نه «خودی» است (دفاع‌مقدس) نه «غیرخودی» (ضدجنگ)؛ «خود»ش است؛ «دیگری». ترکش هشتم: دفاع‌مقدس جنگ‌زدگان با این «جنگ»، پس از جنگ کار دارند؛ جنگی که همه را شبیه به هم کرد و خودش دفاع‌مقدس شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.