|

فعالیت‌های علمی هفته فضا در گفت‌وگو با «احمد دالکی»

آبی عمیق آسمان

سلیمان فرهادیان

استاد «احمد دالکی» از جمله شاخص‌ترین چهره‌های ستاره‌شناسی آماتوری (غیرحرفه‌ای) سه دهه اخیر ایران است و فعالان این عرصه او را پدر نجوم آماتور ایران می‌نامند. وی از حدود سال ۱۳۴۵ در دانشگاه‌ها تدریس می‌کرد، از جمله در دانشگاه شهید بهشتی تهران به تدریس سنجش از دور، نقشه‌خوانی، کارتوگرافی، مساحی و علوم وابسته به آن پرداخت. وی در سال ۱۳۵۹ بازنشسته شد و از آن پس عمده‌ فعالیت‌های او در زمینه ترویج علم و به‌ویژه نجوم بین طبقات مختلف مردم، به‌ویژه جوانان علاقه‌مند بود. وی از حدود سه‌دهه قبل با تلویزیون و گاهی رادیو همکاری داشته و برنامه نجومی و فضایی تهیه و تولید کرد و به‌طور متوسط، هفته‌ای دو برنامه برای تلویزیون تولید کرده است. به مناسبت هفته جهانی فضا، با او گفت‌وگو کردیم که در ادامه می‌خوانید. ‌ ‌ ‌‌ ‌ در ابتدا توضیح دهید لزوم نام‌گذاری یک هفته به نام هفته جهانی فضا چیست و به‌دنبال چه اهدافی است؟ نام‌گذاری یک هفته به نام هفته جهانی فضا نشان‌دهنده اهمیت فضاست و هدف از این کار تشویق مردم به شناخت بهتر فضا و توصیه به کشورهای مختلف برای استفاده صلح‌آمیز از فضا. البته هرچند تاریخچه سفر انسان به فضا از نیم قرن هم بیشتر است، هفته جهانی فضا تاریخچه چندان مفصلی ندارد. هفته جهانی فضا از سال 2000 شروع شد. در سال 1999 در کنفرانسی که در وین اتریش برگزار شد، توصیه کردند که ما برای پیشرفت علم فضا و آشنایی مردم از طبقات مختلف با علم فضا، فعالیت‌های جنبی در زمینه معرفی فضا را گسترش دهیم تا عامه مردم اطلاعات بیشتری از فضا به دست آورند به بیان دیگر فضا فقط مختص فضانوردان، دانشمندان و کارشناسان این رشته نباشد بلکه عامه مردم با این رشته آشنا شوند. دلیل اصلی برای تشویق مردم به شناخت بهتر فضا نیز این است که فضا و فناوری‌های فضایی در زندگی روزمره همه ما نقش دارد و همه ما از دستاوردهای جدید علوم فضایی در زندگی شخصی و اجتماعی خود استفاده می‌کنیم. به همین دلیل بود که در کنفرانس وین تصمیم گرفتند که یک هفته را به نام «هفته جهانی فضا» نام‌گذاری کنند. به این ترتیب 12 تا 18 مهر را به‌عنوان هفته جهانی فضا نام‌گذاری کردند. کشور ما نیز چند سالی است که به تبعیت از فعالیت‌های فضایی (به‌خصوص از زمان تاسیس سازمان فضایی در ایران)، این مناسبت را جشن می‌گیرد و فعالیت‌هایی را در زمینه ترویج علم و به‌ویژه علوم فضایی انجام می‌دهد. ‌ اگر امکان دارد فعالیت‌های انجام شده در هفته جهانی فضا را با دیگر مناسبت‌های مشابه مانند هفته نجوم مقایسه کنید. به‌طور کلی، در هفته جهانی فضا بیشتر به معرفی فضا و فضانوردان، دستاوردهای فضایی و کارهای انجام‌شده در این حوزه می‌پردازند و کاربردهای علوم و فناوری‌های فضا در زندگی روزمره را شرح می‌دهند. در حالی‌که موضوع هفته نجوم، صرفا حوزه ستاره‌شناسی و بررسی تحولی است که ستاره‌شناسی و نجوم در بین طبقات مختلف مردم می‌تواند ایجاد کند. فعالیت‌های این هفته، مردم را تشویق می‌کند که آسمان را بهتر بشناسند. البته بسیاری از جوانانی که با برنامه‌های این هفته، مشتاق آسمان می‌شوند ممکن است به‌کارهای عملی هم علاقه‌مند شوند و به نجوم آماتوری روی بیاورند که پایه‌ای می‌شود تا بعدا کارهای حرفه‌ای نجوم و ستاره‌شناسی را برای شناخت کهکشان‌ها و ستارگان انجام دهند. بنابر این ما در این هفته فضا و هفته نجوم، به حدی صحبت می‌کنیم که انسان بتواند شناختی اجمالی از پدیده‌های پیرامون خود به دست آورد. ‌ آیا این دو زمینه علمی را که معرفی کردید، با هم تفاوت‌هایی هم دارند؟ بله، گذشته از تفاوت ماهیت علم نجوم و فضا، دستاوردهای این دو رشته نیز تا حدودی متفاوت است. در علوم فضا، حداکثر دسترسی ما در همان حد برد شاتل‌ها و راکت‌ها و ابزارهای ساخته شده برای سفر به فضا محدود می‌شود و لیدر علم ستاره‌شناسی می‌توان تا اعماق فضا را شناخت. برای مثال اگر منتهای جهان را در فاصله 7/13‌میلیارد سال نوری تصور کنیم، هم‌اکنون می‌توانیم تا فاصله 13‌میلیارد سال نوری را با تلسکوپ‌ها ببینیم و در علم نجوم یا ستاره‌شناسی بررسی کنیم اما به لحاظ دسترسی انسان به فضا، خود بشر تاکنون فقط توانسته است حداکثر تا ماه سفر کند و دسترسی ابزارهای کاوشگر بشر به مرزهای منظومه شمسی محدود می‌شود. احتمالا خبر دارید که فضاپیمای وویجر که چند دهه قبل به فضا پرتاب شده بود، به تازگی از منظومه شمسی خارج شده است. پس می‌بینید که دسترسی ما به فضا چقدر محدود است. البته باید دانست مرز منظومه شمسی خط مشخصی نیست ولی به هر حال فضاپیمای وویجر از محدوده منظومه شمسی بیرون رفته و وارد فضای بیکران شده است. ابزاری درون این فضاپیما هست که سیگنال می‌فرستد و موقعیت مکانی کره زمین و منظومه شمسی را برای موجودات هوشمند احتمالی بیان می‌کند. در این فضاپیما پیام‌های صلح‌دوستانه به 56 زبان هست که دوستی به زبان فارسی نیز از جمله آنهاست و شعر زیبای «بنی آدم اعضای یک پیکرند» اثر سعدی نیز به‌عنوان نماد صلح‌دوستی فارسی‌زبانان در آن هست. ‌ در صحبت‌هایتان به این نکته اشاره کردید که هدف از برگزاری هفته جهانی فضا، آشنا کردن مردم با فضا و به‌ویژه کاربردهای علوم فضایی است. اگر امکان دارد چند مورد از فناوری‌های فضایی را که در زندگی‌مان کاربرد دارد برای ما معرفی کنید. البته فناوری‌های فضایی کاربردهای بسیار گسترده‌ای دارد اما شاید از همه رایج‌تر، دستگاه‌های ارتباط‌های رادیویی و تلویزیونی است. این ارتباط‌ها بر مبنای ارتباط بین ماهواره‌های مستقر در فضاست که سیگنال‌ها را از کشوری به کشور دیگر منتقل می‌کند و ما به شکل آنی از رویدادهای کشورهای دیگر مطلع می‌شویم. دستگاه‌های جی‌پی‌اس یا «سیستم موقعیت‌یاب جهانی» ابزار دیگری است که مکان فرد در هر نقطه از کره زمین را با دقت بسیار به او اعلام می‌کند. امروزه بسیاری از وسایل نقليه، اعم از هواپیماها و کشتی‌ها و خودروها به این دستگاه‌ها مجهزند. این ابزار هم می‌تواند موقعیت مکانی هر فرد در کره زمین را به او نشان دهد و هم می‌تواند به او راهنمایی کند که به چه سمتی برود تا به مقصدش برسد. طرز کار جی‌پی‌اس نیز به این صورت است که از 24 ماهواره فعال تشکیل شده است. اگر دست‌کم سه ماهواره در میدان دید دستگاه گیرنده جی‌پی‌اس قرار گیرد، طول و عرض جغرافیایی هر مکان، مشخص می‌شود و اگر چهار ماهواره در میدان دید آن باشد، هم دقت بیشتر می‌شود و هم ارتفاع مشخص می‌شود. بنابراین هر فردی که دستگاه جی‌پی‌اس داشته باشد، می‌تواند با استفاده از ماهواره‌ها، موقعیت مکانی‌اش را دریابد. این دستگاه علاوه بر استفاده در وسایل نقلیه، در بسیاری از مشاغل مانند شکاربانی، جنگلبانی و حفاظت از محیط‌زیست نیز کاربرد دارد. با توجه به‌کارآمدی این دستگاه و همچنین گستردگی کاربردهای آن، بسیاری از کشورها تصمیم گرفتند ماهواره‌های مکان‌یاب اختصاصی خودشان را بسازند. از مهم‌ترین کاربردهای دیگر فناوری فضایی می‌توان به نقشه‌برداری‌ اشاره کرد. در گذشته، نقشه‌بردارها با استفاده از ابزارهایی مانند دوربین، متر و... اندازه‌گیری‌ها و محاسبات را با دست انجام می‌دادند. بعدها سیستم نقشه‌برداری هوایی متداول شد. در این روش، با استفاده از تصویرهای هوایی، نقشه را تهیه می‌کردند. اکنون نیز نقشه‌برداری، با استفاده از عکس‌های ماهواره‌ای انجام می‌شود. اکنون دیگر از روش‌های قدیمی نمی‌توان نقشه تهیه کرد، به‌ویژه برای کشورهای پهناوری مانند کشور ما. امروزه استفاده از تصویرهای ماهواره‌ای برای تهیه نقشه کاری اجتناب‌ناپذیر است. ‌ تا جایی که من می‌دانم رشته خود شما هم نقشه‌برداری ماهواره‌ای است. بله، من سال 1355 در آمريكا در رشته نقشه‌برداری ماهواره‌ای تحصیل کردم و جالب آنکه در آن زمان، افراد زیادی فکر می‌کردند نقشه‌برداری ماهواره‌ای، کاری فانتزی است و هیچ‌وقت کاربرد عملی نخواهد داشت اما امروزه می‌بینیم این روش، کاربردهای بسیاری یافته است، از فعالیت‌های نظامی و جاسوسی گرفته تا پیش‌بینی آب و هوا، مدیریت منابع، اکتشاف معادن، تشخیص آفات نباتی، تشخیص میزان محصول در کشاورزی، پیش‌بینی توفان و... از جمله کاربردهای عکس‌ها و نقشه‌های ماهواره‌ای در زندگی ما در این روزگار است. البته فناوری فضایی، به جز نقشه و عکس ماهواره‌ای، کاربردهای بسیار زیاد دیگر هم دارد برای مثال فناوری‌های مربوط به ساخت حسگرهای دود که در منازل و ادارات به‌کار می‌رود، ابتدا در پژوهش‌های فضایی ابداع شد. فلزات و آلیاژهای جدید، انواع مواد چندسازه (کامپوزیت‌ها) که در بدنه خودروها و هواپیماها به‌کار می‌رود، همه از محصولات جانبی فناوری فضایی است. ‌ معمولا در هفته جهانی فضا چه فعالیت‌هایی انجام می‌شود و مخاطبان چه کسانی هستند؟ معمولا چنین مراسمی برای افراد عادی که تخصص و تحصیلاتی در زمینه فضا ندارند، برگزار می‌شود. این مراسم به لحاظ شکلی، بسیار متفاوت و متنوع است و شامل سخنرانی، پخش فیلم‌های آموزشی و مستند است. البته رسانه‌هایی مانند رادیو و تلویزیون و مطبوعات نیز فعالیت‌های خاص خودشان را دارند. علاوه بر اینها، افراد و اشخاص مستقل نیز فعالیت‌های زیادی دارند، برای مثال در کشور ما جناب آقای «سیروس برزو» در این زمینه بسیار فعال هستند و هم‌اکنون نمایشگاه و موزه‌ای را در فرهنگسرای اشراق تهران برپا کرده‌اند و در آن ماکت‌های تجهیزات فضانوردی و یادمان‌های فضانوردان را به نمایش گذاشته‌اند. علاوه بر اینها، نمونه غذای فضانوردان یا آرشیوی از مجلات منتشرکننده خبرهای فضایی را می‌توان در این نمایشگاه تماشا کرد و کسانی که به موضوع فضا و فضانوردی علاقه‌مند باشند، با دیدار از این موزه، با بخش‌های کمترشناخته‌شده آشنا می‌شوند و علاقه‌مندی‌شان هم بیشتر می‌شود. ‌ اولین ماموریت‌های شناخت فضا از کی آغاز شد؟ در دهه 1930 کار ساخت موشک و راکت در اروپا آغاز شد. بعدها با پیشرفت این علم، بشر توانست موشک‌هایی بسازد که انسان یا ماهواره‌هایی را با خود به فضا ببرد و چشم‌انداز بسیار وسیع‌تری را مقابل ما به تصویر بکشد. در 1957، روس‌ها اسپوتنیک را پرتاب کردند و بعدها هم «گاگارین» به فضا رفت که رقابت فضایی آمریکا و شوروی را تشدید کرد اما شاید یکی از مهم‌ترین فصل‌های تاریخ پرواز، فتح کره ماه بود. پس از پرواز «گاگارین» و احساس شکست آمریکا، «کندی» رییس‌جمهور آمریکا، دستور داد تا پایان دهه60 باید یک آمریکایی در ماه فرود آید که پیش از پایان همان دهه، «نیل آرمسترانگ» و «باز آلدرین» توانستند به ماه سفر کنند و به سلامت برگردند. البته طی چند سال آینده هم تعداد زیاد دیگری نیز به ماه رفتند و مقدار زیادی (حدود 370کیلو) خاک و سنگ ماه راه به زمین آوردند تا با بررسی آنها با ساختار و چگونگی تشکیل ماه پی ببریم. ‌ استاد، هدف از این همه ماموریت‌های فضایی سرنشین‌دار و بدون سرنشین که در بخش‌های مختلف منظومه شمسی انجام می‌شود، چیست؟ این ماموریت‌ها اهداف متفاوتی دارد اما یکی از مهم‌ترین اهداف دانشمندان این است که می‌خواهند با بررسی این سیارات و اقمار، به ساختار منظومه شمسی پی برده و چگونگی شکل‌گیری آن را دریابند. امروزه می‌دانیم بین زمین و ماه شباهت‌ها و تفاوت‌هایی وجود دارد و با شناخت بهتر این ویژگی‌ها می‌توانیم سیاره زمین را که زیستگاه ماست، بهتر بشناسیم و بهتر از آن بهره‌برداری کنیم. شما تاکنون به کشورهای مختلفی سفر کردید و با موسسه‌های علمی و آموزشی آنها از نزدیک آشنا شدید. کشورهای دیگر، هفته فضا را چگونه برگزار می‌کنند و در کل شیوه ترویج علم آنها با ما چه تفاوتی دارد؟ البته شیوه ترویج علم آنها هم شبیه شیوه‌های ما است با این تفاوت که آنها کارهایشان را در مقیاس بسیار بزرگ‌تر و بهتر انجام می‌دهند. گردهمایی در موسسه‌های علمی و دانشگاهی و برگزاری سمینارها از مهم‌ترین روش‌های ترویج علم در این مناسبت‌هاست، برای مثال من سال گذشته در آزمایشگاه پیشران جت (JPL) در پاسادانای کالیفرنیا بودم و دیدم که مردم عادی و به‌ویژه جوانان دانش‌آموز و دانشجو چقدر مشتاقان علم هستند و از این برنامه‌ها استقبال می‌کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.