شبها که ما خوابیم، عدهای بیمحابا خانهها را خراب میکنند
250کشته، میانگین تلفات سالانه گودبرداری غیر اصولی
علی گنجی
دوربین مداربسته مغازه سرکوچه، چند شاهد که نیمههای شب بیدار بودهاند، حرفهای ساکنینی که خانهشان تخریب شده و شاهدانی که بهجای کمککردن، با موبایلشان از حادثه فیلم گرفتهاند. اینها در کنار هم حادثه را توصیف میکنند؛ ناگهان صدایی مهیب محله را در برمیگیرد و ساختمانها میلرزند. مردم با فریاد «زلزله... زلزله» از خانههایشان بیرون میریزند. از تمامی پنجرهها چند چشم به کوچه خیره شده است. فریاد زنی به گوش میرسد که کمک میخواهد. همه روبهروی ساختمانی جمع شدهاند که نصف شده است. نصف ساختمان پابرجاست. نصف دیگر همراه با اثاثیه و ساکنین فرو ریخته است. آواری که از نصف یک ساختمان ساخته شده، گودی ساختمان بغل را پر کرده است؛ یک گودی که قرار بوده محل پیریزی ساختمانی نوساز بشود. زن فریاد میزند و کمک میخواهد. عدهای با آتشنشانی و اورژانس تماس میگیرند. صدای آژیر ماشینها با همهمه و فریادها مخلوط میشود. اثاث ساختمان ریختهشده مشخص است. ساعت روی دیوار هنوز حرکت میکند. عروسک روی میز تکان نخورده. انگار نه انگار که صاحبش همراه با تختخواب، سه طبقه سقوط کرده و زیر آوار است. زن فریاد میزند و از امدادگران کودکش را
میخواهد. محل تا صبح ناآرام است. کمکم جمعیت پراکنده میشوند. ظهر که میشود، مهندس ناظر سر میرسد و به گودبرداریاش نگاه میکند که پر شده است. یک گودی که قبرستان چهار کودک، یک زن و شوهر و یک پدربزرگ شده است. سهم آنها از زندگی خبری است که ساعاتی بعد پخش خواهد شد: «گودبرداری و تخریب غیراصولی جان هفتنفر را گرفت.» هر سال در تهران، بهطور میانگین 250 مورد ریزش در اثر گودبرداری غیراصولی رخ میدهد که 25کشته و 100 زخمی به همراه دارد؛ این آماری است که شورای شهر تهران حدود دو سال پیش اعلام کرده است. آمارهای سازمان آتشنشانی تهران نیز در سال 90 نشان میدهد که گودبرداریهای غیراصولی در 9 ماهه اول سال 251 حادثه داشته که از این تعداد 24نفر فوت و 90نفر مجروح شدند. علی میقانی که مدیرعامل یک شرکت انبوهسازی است، ماهیت تخریب را اینگونه توضیح میدهد: «تخریب یا برای بهینهسازی یا بازسازی است برای طبقات بیشتر یا مقاومکردن. در مناطق شهری برای نوسازی و بهسازی نیاز به مجوز است. تخریب به چند صورت انجام میشود. مثلا با لودر در عرض دو یا سه روز هرچه هست، خراب میکنند و ضایعات را میفروشند.» به گفته او، حالتی که در ایران بیشتر
متداول است، تخریب انسانی است؛ اول وسایلی مثل شوفاژ و چهار چوب در و پنجره و سیمکشی و... را میفروشند و بعد، از سقف آخرین طبقه شروع میکنند به تخریب. سقف بالا را روی سقف پایینی میریزند. بعد دیوار آن طبقه را خراب میکنند. سپس تیرآهنها بریده میشود و به همین صورت، تا طبقه آخر پیش میروند. این مهندس انبوهساز، با اشاره به خطرناکبودن این مرحله برای کارگران میگوید: «در تخریب غیراصولی، کارگران اسکلت و دیوارهای حمال (باربر) ساختمان را خراب میکنند و موجب ریزش آن میشوند. خود کارگرها هم که در طبقات پایین هستند، آسیب میبینند و زیر آوار میمانند. اکثر آسیبهای کارگران در این زمان از تخریب است.» او ادامه میدهد: «اما قسمت دیگر خطرناک ماجرا، هنگامی است که ساختمان کامل تخریب میشود. در این وضعیت یک تل از خاک و مصالح وجود دارد که با بیل مکانیکی و لودر شروع به جمعآوری و خاکبرداری میکنند. وقتی که دو ساختمان مجاور هم هستند، گودبرداری باعث میشود که پی ساختمان کناری از مجاور خالی شود. در این حالت ساختمان به طرف گودی متمایل و امکان تخریب زیاد میشود.» مهندسان برای جلوگیری از این صدمات راهحلهایی فنی دارند؛ به
فاصله یکمتر از ساختمان خاک را باقی میگذارند و ستونهایی را به دیوار ساختمان مجاور میزنند و بعد، خاک باقیمانده را برمیدارند. روش دیگر «نیلینگ» است؛ یعنی یک تور پهن میکنند روی خاک و با میخ تور را محکم میکنند و رویش را بتن میپاشند تا از حرکت خاک جلوگیری شود. اما بسیاری از پیمانکاران و مهندسان این کار را انجام نمیدهند چون مشکل و پرهزینه است. یکی از مشکلات این است که مهندسان تخریب ساختمان برای این کار معمولا دورهای نمیبینند و سازمانهای نظارتی نیز آنها را ملزم به آموزش تخریب نمیکنند. بنابراین پیمانکاران برای کمکردن هزینهها، ایمنی را کاهش میدهند. هزینههای ایمنی در یک ساختمان، علاوه بر رعایت نکات ایمنی برای ساختمان مجاور، بیمه کارگران و رهگذران را هم شامل میشود که ساختمانسازان در بسیاری موارد برای کاهش هزینههایشان، اینکار را انجام نمیدهند. جمال از کارگران ساختمانی در حصارک کرج است. 41سال دارد و همراه سه فرزند و همسرش در یک اتاق 10متری زندگی میکند. او همانطور که دراز کشیده، میگوید: «چهارسال پیش بود که مشغول کار بودیم در یکی از ساختمانهای کرج. قبلش کار ساختمان انجام داده بودم و کمی سر در
میآوردم، متوجه میشدم که بعضی نکات رعایت نمیشود. ما که اختیاری از خودمان نداریم؛ زیر نظر مالک و پیمانکار و مهندسها کار میکنیم و هرچه آنها بگویند انجام میدهیم. یکی از طبقات را تخریب میکردیم که ساختمان ریزش کرد.» جمال ادامه میدهد: «مهندس برای اینکه مصالح را زودتر بفروشد، چهارچوبهای در و پنجره را کنده بود و باعث شد ساختمان ریزش کند. دستم و ستون فقرات و زانویم شکست. سه کارگر دیگر هم مردند. من ازکارافتاده شدم.» جمال از چهارسال پیش تا حالا در بستر است و نمیتواند تکان بخورد: «هزینه عمل ستون فقراتم زیاد است و نتوانستم پرداخت کنم. مجبورم ساکن در بستر بخوابم. خرجی که همسرم از نظافت و کارگری منازل به دست میآورد، کفاف دو فرزندم را هم نمیدهد. همهاش بهخاطر این است که مهندس میخواست زودتر به پول برسد و ما را بیمه نکرده بود. حتی دستمزد ماه آخر کارم را نداد. دستم به هیچ جا بند نیست. همه زحمتها و خطرات برای ماست، پولش برای دیگران.» دستمزد مهندسان ناظر و تناسب آن با مسوولیتشان، دفاعی است که بسیاری از مهندسان در برابر تخریب غیراصولی عنوان میکنند. مریلا که مهندس معمار است، میگوید: «فقط اسم مهندس ناظر روی
پروژه است؛ حق امضایشان را میفروشند. اصلا بالای سر کار نیستند چون اکثرا دریافتی کمی دارند. گودبرداری هم بهخاطر تردد ماشین، در شب انجام میشود. فقط کافی است باران بگیرد؛ خاک را میشوید و ساختمان بغل نیمههای شب میریزد. همه مسوولان ساخت هم در خواب هستند.» او ادامه میدهد: «یک مهندس را میشناختم که موقع گودبرداری خارج از کشور بود. یک ماه بعد از تخریب، تازه متوجه شده بود.» او میگوید که یک کار وقتی رونق پیدا میکند، مسایل غیرقانونی در آن زیاد میشود و «کسی هم نمیتواند جلویش را بگیرد». «اینهمه خبر درمورد گودبرداری و تخریب غیراصولی شنیده میشود اما باز هم اتفاق میافتد و خواهد افتاد.» گودبرداری مجدد ساختمان، بازسازی ساختمان تخریبشده مجاور، جبران خسارتهای وارده به وسایل و اثاثیه، پرداخت دیه مجروحان و کشتهشدگان حادثه، قسمتی از خساراتی است که تخریب غیراصولی برجای میگذارد. غم ازدستدادن عزیزان یا ازکارافتادگی یک کارگر و صدمات معنوی و غیرمادی نیز بخشی از تاوان بیاحتیاطی مهندسان است. مهرداد که در بنگاه معاملات املاک کار میکند و کارشناس فروش است، میگوید: «یک ساختمان بود که به علت تخریب غیراصولی ریزش کرد
و چند ماشین را در کوچه از بین برد. ساختمان را ما داشتیم میساختیم. مالکان خودروها شکایت کردند. حدود 100میلیون از جیبم دادم چون بیمه نکرده بودم. از آن موقع به بعد، بیمه کردم. یک هشدار بود برای من. به نظرم بهترین کار این است که ساختمانهای مجاور را هنگام گودبرداری تخلیه کرد. شاید بیمه، پول دیه را بپردازد اما احساس میکنم حتی اگر دست یکنفر بشکند و مثلا مجبور شود پلاتین بگذارد، هر وقت که درد بکشد یک نفرین هم نصیب ما میشود. ارزشش را ندارد.» مهرداد 38 سال دارد و 13 ساختمان را به اتمام رسانده است. او میگوید: «من شبهایی که گودبرداری است، بالای سرکار میمانم با اینکه مهندس نیستم. میترسم. اتفاق یکبار میافتد. مشکل اینجاست که طرف 20سال است بدون ایمنی ساختمان ساخته و فکر نمیکند ممکن است این بلا سرش بیاید. اما وقتی این اتفاق بیفتد، هیچ کاری نمیشود کرد؛ بهخصوص اگر کشته داشته باشد. بیمه هرچقدر هم پول بدهد، باز تا آخر عمر عذاب وجدان همراه آدم هست. البته اگر وجدانی باشد.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.