|

در باب صحرای سرخ آنتونیونی

برهوت چشمان نمناک

پوریا نکیسا

مدرنیته چیست و آغازگاه مدرنیته کجاست؟ پرسش از مدرنیته، پرسشی از دل مدرنیته است، چراکه این پرسش از چالش میان سنت و مدرنیته برمی‌خیزد و البته چنین پرسشی در قالب سنت، محلی از اعراب ندارد. پس پرسش، متاخر بر وضعیت مدرن است. یعنی مدرنیته پیش از هر تدبیر و تعمق، بر انسان مدرن واقع می‌شود و پس از آن به‌پرسش‌کشیدن آن، در حکم دست‌وپا زدن در تلاطم این دریاست. در این میان انسان مدرن، خود را با جهان نو بیگانه می‌یابد. هر آن‌کس را که غوطه‌ور در این دریاست، شاید اگر در طلب دستاویزی باشد بلکه آن را گریزگاهی بیابد. چنین منجلابی، بستری است که فیلم صحرای سرخ در آن شکل می‌گیرد. اما چیست این صحرای دود و آهن؟ شخصیت زن فیلم پس از سانحه تصادفی، دچار شوک و بیماری روحی شده است. مساله جولیانا ماشینیسم و صنعتی‌شدن زندگی نیست. تصادف جولیانا، وقوع مدرنیته و بیماری او، بیگانگی انسان مدرن با جهان است. مدرنیته ارزش‌های اجتماعی و اخلاقی را یکسر به تعلیق درآورده است. جولیانا وضعیت خود را ایستاده بر ریگ روان توصیف می‌کند. صحرای سرخ حدیث چشم‌هاست، چشم‌های خیره‌ای که جهانی مه‌گرفته را می‌نگرند. بیگانگی انسان با جهان در نگاه جولیانا به جهان متجلی شده است. اغلب اوقات، دوربین سوبژکتیو است. چشم‌ها حایل میان سوژه مدرن و جهان اوست. خارج از فوکوس‌بودن دوربین یا همان تاری دید جولیانا، حکایت از این تعلیق ارتباط با جهان دارد. به آن‌سان که جولیانا می‌پرسد: «گمان می‌کنم چشم‌هایم خیس است... برای چه باید از چشم‌هایم استفاده کنم؟ برای نگاه کردن به چه؟» پنجره‌های اندوده زنگاربسته، فضای مه‌آلود فیلم و نیز دود و بخار کارخانه‌ها، همه‌وهمه فاصله‌هایی است میان جولیانا و جهان مدرن او. ازدحام ماشین و صنایع در فیلم، جز جلوه‌ای از هیبت غیرقابل درک مدرنیته نیست. همچنان که کارکرد رنگ‌های تند و وحشی، نمایش وهم‌آلودگی این جهان است. تاکید بر کشتی‌ها و شناور بودن روی آب، نشان از آن دارد که در جهان مدرن هیچ‌چیز سخت و استوار نمی‌ماند. هنگامی که کورادو از جولیانا می‌پرسد که چرا و از چه‌چیز ترسان است، وی در پاسخ می‌گوید: «از خیابان‌ها... از کارخانه‌ها... از رنگ‌ها... از مردم... از همه چیز...» بیگانگی جولیانا با جهان به آنجا می‌انجامد که برای رهایی از تناقضات مدرن بودن، دست به خودکشی می‌زند. گرچه او رانندگی پریشان خود را به دیگران چنین توضیح می‌دهد: «فقط می‌خواستم به خانه برگردم. مه بود.» گرچه جولیانا در قصه‌گویی خویش، رویای بازگشت به دامن پرمهر طبیعت را در سر می‌پرورد، لیک آنتونیونی نگاهی مرتجع نسبت به مدرنیته ندارد و جولیانا که به فرار با کشتی می‌اندیشد، از جانب کارگر کشتی، که نمودی از جهان ماقبل مدرن است، احساس خطر می‌کند. در نهایت جولیانا به‌نوعی سازش با جهان نایل می‌شود و در پایان فیلم می‌گوید: «اینک دیگر پرندگان می‌دانند که دود کارخانه مسموم است و دیگر بر فراز آن پرواز نمی‌کنند.» فیلم، تصویرگر اندوه غربتی شاعرانه است. هنگامی که بخارات مسموم کارخانه به آسمان مه‌زده می‌آمیزد، آنتونیونی چونان شاعری این نظرگاه غم‌زده را نقش می‌زند و چونان شاعری این بیگانگی را بهر رهایی‌بخشی، محملی می‌سازد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.