|

آغازي عقلاني به اميد پايان‌ وارونه‌بيني

كاستي‌هاي نگاه از بيرون به ايران ـ2

پرويز پيران . جامعه‌شناس

نگارنده همواره احساس کرده است که تحليل‌هاي رسانه‌هاي غربي و در سطحي محدود‌تر متفکراني که در باب ايران خود را متخصص مي‌دانند و البته نه کتاب‌هاي فراواني که به قول انگليسي‌ها بيشتر به کتاب آشپزي شبيه‌اند و در باب ايران به رشته تحرير درآمده‌اند، از کاستي‌هايي در رنج هستند همان کاستي‌هايي که در استراتژي دولت‌هاي غربي به ويژه انگلستان و ايالات متحده در مورد ايران نيز قابل رديابي است. در اين نوشته بنا به ماهيت، اشاره به ده‌ها نام و ارجاع به منابع گوناگون موضوعيت ندارد. هدف اشاره به دوکاستي اصلي است. کاستي‌هايي که حتي در آثار فرهيختگان صاحب‌نام غيرايراني و عزيزان ايراني که سال‌ها خارج از ايران زيسته‌اند و آثاري ارزشمند نيز توليد کرده‌اند، قابل رويت است. بيان اين دو کاستي ممکن است به درک متقابل ياري رساند تا نهال نازک‌آراي و تن ساق گلي دوستي که غرس شده است به تنومند درختي سايه گستر، بدل شود تا در سايه آن دو کشور يا دو ملت زندگي بهتري را براي نسل‌هاي پياپي‌اي که در نبود ما اکنونيان مي‌آيند، تجربه کنند. در جهت درک بهتر موضوع فقط کافي است به‌عنوان نمونه به تحليلي بدون اغراق صدها بار تکرارشده اشاره کند تا عمق ساده‌سازي جريان‌هاي عميق اجتماعي-سياسي و فرهنگي ايران توسط رسانه‌ها و متفکران غربي، تا حدودي آشکار شود. بارها و بارها شنيده و خوانده شده است که «شاه ايران تمامي احزاب سياسي و سازمان‌هاي مردمي غيرمذهبي را نابود کرد و تنها مساجد فعال باقي ماندند و لذا انقلاب ايران در نبود سازمان‌ها و احزاب سياسي مذهبي گرديد و اسلامي شد.» واقعا مي‌توان رخدادهايي چون انقلاب اسلامي در ايران را با چنين تحليل‌هايي درک کرد!؟ اين تحليل در ده‌ها مقاله و کتاب حال با شاخ و برگ‌هاي متفاوت، تکرارشده است. باورآورندگان به اين نوع تحليل‌ها يا بهتر است گفته شود ساده‌سازي‌ها از بزرگ‌ترين جابه‌جايي جمعيتي کشور به علت بالارفتن ناگهاني درآمد نفت در اوايل دهه 50شمسي، از هجوم جوانان مجرد روستايي به شهرهايي که بر اساس درآمد نفت ناهمگون و نامتعادل رشد مي‌کردند، از شرايط شديدا آنوميکي که جابه‌جايي‌هاي ناگهاني طبقاتي ايجاد کرده بود، از روانشناسي اجتماعي قطبي‌شده‌اي که نوکيسگي با خود آورده بود، از تحولات ژئواستراتژيک و ژئوپولیتيکي که با بي‌ثباتي حکومت شاه به راه مي‌افتاد و بنابراین سزارين‌کردن تحولات را خواست غرب مي‌ساخت، از برداشت‌هاي نادرستي که از ماهيت و جايگاه مذهب داشتند و از خطر بزرگ‌شده جريانات چپ و شرايط جنگ سرد و متغير‌هاي مهم ديگري، يادي نمي‌کنند و اساسا قادر به درک و تحليل آنها نيستند. به هر تقدير تنها به اشاره‌اي بايد تاکيد کرد: به نظر اين عاصي در سربازکردن و جريان‌يافتن تحولات ايران به ويژه رخداد‌هاي سياسي ايران به‌رغم متن جامعه‌اي (سوسايتال) و عنصر تاريخيت (با پوزش از استادان زبان فارسي براي اين اشتباه مسلم) که فرآيندها را نهادينه مي‌سازد، بخشي نانهادينه وجود دارد و همواره باقي مي‌ماند. اين عنصري که به طور روزمره زنده است و زندگي مي‌کند به دليل سهم عوامل غيرقانونمند و سهم افراد در لحظه‌ها، درک روند‌هاي سياسي، اجتماعي و جامعه‌اي ايران را سخت پيچيده مي‌سازد. از اين رو حتي انديشمندان دود چراغ‌خورده و استخوان خردکرده‌اي که درد و عشق وطن دارند نيز پس از مدتي دوري از اين سرزمين اثيري، بارها و بارها تاکيد کرده‌اند که گويي چيزي را از دست مي‌دهند که فهم جريانات سياسي و اجتماعي به شکلي که جريان مي‌يابند را براي ايشان مشکل مي‌سازد. به قول دوستي تحولات پرشتاب ايران به نحوي است که گويي هرازچندگاهي آدمي تصور مي‌کند که بدون پاسپورت به کشور ديگري رفته است. اولين کاستي ناشي از شرايط ذهني يا حال و هواي انديشيدن يا موقعيت و شکل انديشه زاده شده و به آن بازمي‌گردد. شرايط و موقعيتي که زاده نگاهي است که با ورود و آشناشدن ماموران سفارتخانه‌ها و ديپلمات‌هاي خارجي به ويژه انگليسي با ماموران حکومت ايران در قرن هجدهم به تدريج پديد آمده و به نظر نگارنده بنياد انديشيدن رسمي به ايران را در محافل دولتي، رسانه‌اي و غيردولتي اما باز هم رسمي، پديد آورده و به‌رغم تضعيف و شکل‌گرفتن الگو‌هاي ديگر هنوز در تبيين شرايط ايران و تحليل وقايع به کار مي‌رود. اين نگاه با رجوع به منابع تاريخي به ويژه سياحت‌نامه‌ها و حتي برخي منابع فارسي از جمالزاده تا اثر جالب جامعه‌شناسي خودماني حسن نراقي ثابت‌شده فرض مي‌شود و ايرانيان به هنگام شنيدن حکايت واقع در باب خلق و خوي ايرانيان و به‌ويژه وجوه منفي آن، سر تکان داده با شعفي تراژيک به تاييد آنها مي‌پردازند. اما در علت‌يابي منابعي که به آنها اشاره مي‌کنند جز اشاره‌اي به استبداد و انواع آن تحليلي ارايه نمي‌دهند. واقعيت امر آن است که ويژگي‌هاي يادشده نه ويژگي‌هاي شخصيتي ايرانيان که سازوکار‌هاي بقا و انطباق آگاهانه انتخاب شده ايرانيان براي زندگي و زنده‌ماندن در شرايط دايمي ديالکتيک پايدار ناامني نابودساز (حداقل هفت عامل که استبداد نه علت که معلول آنهاست) و امنيت در سايه استبداد، بوده‌اند. پژوهش نگارنده با فرزندان دانشجوي او بيش از هزار دانشجو، يعني تحليل محتواي تاريخي 550 متن در بيش از 25سال به خوبي آن را آشکار ساخته است. واقعيت فراموش‌شده ديگر آن است که موارد يادشده منفي که از سوي ماموران غربي مکرر ثبت شده و در گزارشات آمده است و با رجوع به برخي اظهار نظرها درباره ايرانيان که حتي به يونان باستان نسبت داده شده‌اند ثابت شده تلقي شده‌اند، به گواه تحليل آماري يافته‌هاي پژوهش مورد اشاره، نزد افراد وابسته به قدرت ديده شده و شدت مي‌گرفته و به مردم عادي مربوط نبوده‌اند؛ مردماني که ماموران غربي کمتر با آنان حشر و نشر داشته‌اند، حتي اگر پذيرفته شود که اساسا تمامي آن ويژگي‌ها درست بوده‌اند، بايد پرسيد که آيا و به چه ميزان در مورد جامعه‌اي جوان که به ميانسالي آن هم در قرن بيست و يکم پاي مي‌نهد يعني ايران امروز صادق‌اند؟ باور کنيد که به‌عنوان معلم جامعه‌شناسي و شهرشناسي در اين مرز و بوم (حال حتي معلمي مردود اعلام‌شده از سوي مديريت‌هاي دانشگاه علامه طباطبايي در ساليان گذشته) ايمان دارد که جامعه ايران از بنياد دگرگون شده است. گرچه بخشي از اين تغيير شگرف به سطح نيامده است. 20 سال کار ميداني با گروه‌هاي اجتماعي گوناگون ار جمله جوانان در 20شهر در يک نوبت و در 10شهر بزرگ و کلانشهر در نوبتي ديگر (پژوهش جوانان و آنومي)، با زنان توسط 118 دانشجوي دختر در 64 شهر و 51 روستا به صورت کيفي و کمي، آيا اين اجازه را مي‌دهد تا اعلام شود که نسل جوان ايراني از 15، 20سال گذشته با ساير نسل‌ها چه در جواني خودشان و چه در سنين ديگر از بنياد متفاوت بوده‌اند. جواناني که برخي لايه‌هايش اکنون ديگر ميان سال هستند. به راستي آن نگاه سفارتخانه‌اي چون زهري ذهن آمريکاييان که در زمان‌هاي گوناگون به پسر عموي‌هاي خود براي تحليل رجوع کرده‌اند را نيز آلوده ساخته است. اوج نگاه يادشده آن هم به اغراق گراييده را در سير و سياحت‌هاي حاجي باباي اصفهاني مي‌توان يافت، اثر يک ايراني که به نام جيمز موريه عرضه شده و بعدها توسط دانشگاه آکسفورد انگلستان در 1824 چاپ شده و مکرر تجديد چاپ شده است. چنان نگاهي وقتي شکل تجزيه و تحليل علمي باب طبع مسوولان عاليرتبه تصميم‌گير به خود مي‌گيرد شبيه اثر جالب مامور کارکشته سيا در خاورميانه گراهام فولر بنام قبله عالم ژئوپولیتيک ايران مي‌شود که توسط مترجم توانا عباس مخبر به فارسي ترجمه شده است؛ کتابي که گرچه از جهاتي آموزنده است ولي تصويري ارايه مي‌دهد که در مورد ايرانيان 45ساله و کمتر ايراني ذره‌اي موضوعيت ندارد. اين حالت انديشه اين نوع نگاه که در پس زمينه يا بومرنگ انديشه غربيان جا خوش کرده آنان را با ايران امروز بيگانه مي‌سازد. حتي ايرانياني را با خودشان نا آشنا مي‌کند که همان ادعاها را تکرار مي‌کنند. به نظر اين عاصي چنان نگاهي با شناخت واقعي ايران امروز از ميان مي‌رود و ديگر تحولات اين جامعه پيچيده با مردماني پيچيده‌تر (عنوان يکي از مقاله‌هاي نگارنده) اين همه غافلگير‌کننده نمي‌ماند. کاستي دوم عدم‌اطلاع و عدم‌شناخت جنبش اجتماعي خشونت‌ستيز و گسترده، درون سيستمي ايراني بيست و چند ساله ايراني است که شکلي ويژه و ناآشنا دارد. نگارنده بر زنده‌ماندن آن در زمان‌هايي حتي يک‌تنه (زيرا اکثر متفکران عزيز در زمان‌هايي از انفعال ياد مي‌کردند که نگارنده آن را مرحله طبيعي نه اين نه آني در عين همين هماني، مرحله ترديد يا آمبيوالانس جنبش‌هاي اصيل نام مي‌داد) تاکيد کرده است و آواري از نقد را به جان خريده است. منابع غرب با اين پديده سالم و عزيز که منعکس‌کننده ورود جامعه ايران به نوعي عقلانيت جديد و نا آشناست، از اساس بيگانه‌اند. اين جنبش در ايران نيز نه‌تنها ناشناخته مانده است که با کج‌فهمي فراوان همراه است. زيرا اين جنبش اصيل و صادق و مردمي به علت شبيه‌سازي‌هاي از اساس نادرست با برخي جنبش‌هاي غربي، مورد عنايت قرار نگرفته است؛ جنبشي که در عين ناباوري و بدون امکانات، انتخابات رياست جمهوري ايران را به برجسته‌ترين متغيري که امروز اين همه به نفع ايران کار کرده است، بدل ساخت. يک دنيا حرف و حديث در باب اين پديده جامعه‌اي اصيل ايراني بايد ارايه شود که به محيط آرام علمي نيازمند است. پديده‌اي که عدم‌شناخت آن سبب رخدادهايي شد که بايد روزي وابيني شود تا جامعه آرامشي کامل يابد به همين دليل نيز تحولات زيگزاگي جامعه ايران همواره غافلگيرانه مي‌شود. سخن در باب موارد يادشده درازدامن است. اميد است اين نوشته کوتاه آغازي باشد براي راهنمايي استادان و انديشمندان گرانقدر. به نظر نگارنده درک اين کاستي‌ها که تشريح آنها به متغير‌هاي ديگري نيز مي‌رسد و پاي آنها را نيز به ميان مي‌کشاند پيش‌شرط درک واقعي جامعه ايران است؛ درکي که در داخل نيز به فربه‌شدن نيازمند است. با آرزوي بهروزي نوع انسان بر زمين اين تنها خانه در حال ويران‌شدن نوع انسان. تا بعد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.