|

مرشد و جمهوری‌های استقلال‌یافته

سیاوش رزمند

«زبان ممکن است که حقیقت را پنهان کند اما چشم‌ها، هرگز»!* ۲۷ آوریل ۱۹۹۰، «گیورگی گیمپو» پرچم اتحاد شوروی را از بالای ساختمان پارلمان پایین کشید و به جایش پرچم سه رنگ رومانی را برافراشت. تنها نکته این بود که نه پارلمان برای کشور رومانی بود و نه اساسا این اتفاق در بخارست افتاده بود. کیشیناو پایتخت کشور همسایه، جمهوری سابقا سوسیالیستی شوروی مولداوی بود که استقلالش را اعلام کرده بود. تصویر گیمپو و علامت پیروزی‌اش بر بام پارلمان از برداشت‌های تاریخی تصویر فروریختن سرزمین شوراها به حساب می‌آید. در بطن تصویر پیروزمند گیمپو می‌توان به پارادوکس‌های قومی رسید که شوروی را در آخر به زانو آورد. مولداوی بیش از آنکه به جمهوری‌های شوروی شبیه باشد بخشی از تاریخ رومانی بود. اتحاد رومانی و مولداوی با فروپاشی هم محلی از اعراب نداشت و در عوض در قلب مولداوی کشوری خودخوانده و عجیب به نام «ترانسنیستریا» را به وجود آورده است که هنوز پرچم کمونیستی‌اش را حفظ کرده و با تکیه به حمایت روسیه خود را دولتی مستقل به حساب می‌آورد که محصول جنگ ترانسنیستریاست. مولداوی امروز با کمترین شکی فقیرترین کشور اروپا محسوب می‌شود که قاچاق انسان و فروش اعضای بدن بخشی از زندگی مردمی است که روزگاری تولید‌کننده کنیاک شوروی بودند. جمهوری‌های شوروی سابق هر یک به راهی رفته‌اند. جمهوری‌های بالتیک که بیشتر هم خانواده فنلاند هستند تا تاجیکستان و از نظر کشورهای غربی و سازمان‌های حقوق بشری کشورهایی تماما آزاد با نرم‌های اتحادیه اروپا محسوب می‌شوند، نماینده نفرتی آشکار از روسیه‌ای هستند که با پایان جنگ جهانی دوم لتونی، استونی و لیتوانی را به دامان مادر روسیه کشاند. مردمی که تمایلی به حفظ یادمان آنچه در ادبیات رسمی شوروی جنگ کبیر میهنی خوانده می‌شد دیگر ندارند. از دید بسیاری در سرزمین‌های بالتیک روس‌ها بارها بدتر از آلمان‌های نازی بودند. تاریخ شورویایی برای استونی یا لیتوانی بخشی از تاریخ نیست، روایت اشغال است. سربازان ارتش سرخ در بخارا و سمرقند اقوام ترک عمارات اسلامی را درهم کوبیدند تا ازبکستان را سویت کنند. انقلاب بلشویکی خود راه به آسیای مرکزی نبرده بود، این ارتش تروتسکی بود که حکومت پرولتاریا را به تاشکند رسانده بود. روس‌های سفید را تقریبا تمام دنیا حمایت می‌کردند و «آدمیرال کولچاک» که خود را فرمانروای سرتاسر روسیه می‌خواند از آخرین امیدهای پادشاهی‌های غربی از گسترش انقلابی بود که باید در نطفه خفه می‌شد. اما دولت کولچاک مستعجل بود و شوروی زنده ماند. ارتش سرخ سیبری و اورل و خیوه را شورایی کرد و جمهوری‌های دموکراتیک گرجستان و آذربایجان را در هم کوبید و کمیسرهای کمونیست، شوروی‌سازی را جایگزین استقلال‌طلبی معلول سقوط امپراطوری رومانوف‌ها کردند. مارگاریتا: آیا این ودکاست؟ بهیموت: من معذرت می‌خواهم ملکه من، آیا من کسی هستم که به خود اجازه بدهم به یک بانو ودکا تعارف بکنم؟ این الکل خالص است!»* در تفلیس و در موزه ملی گرجستان بخش بزرگی به آنچه تاریخ اشغال گرجستان توسط شوروی نامیده می‌شود اختصاص داده شده است. گرجی‌ها جنگ آوریل با روسیه را هم از دریچه مطامع اصطلاحا استعماری روس‌ها نگاه می‌کنند و فراموش می‌کنند که اقلیت «اوس»‌ها و «آبخاز»‌ها هم چندان در دل گرجستان جایی نداشتند و هم‌صدای ایالت‌های مرزی فدراسیون روسیه بودند. در باکو که به طور کامل منکر هر تاریخی پیش از ۱۹۹۰ می‌شوند. مانند اینکه تمام ساکنان یک سرزمین به یک تعطیلات جمعی طولانی رفته باشند. چیزی در حدود ۷۰ سال. تاریخ آذربایجان تنها با نام«حیدر علی‌اف» معنی پیدا می‌کند. رهبر ملی‌گرای ضدکمونیستی که معلوم نیست چرا از مرگ استالین تا بیانیه پایان گورباچف همواره مرد اول آذربایجان و حزب کمونیست‌اش بوده است. فروپاشی شوروی تغییری در محتوای قدرت جمهوری‌ها ایجاد نکرد. دبیران حزب کمونیست رسته از اقتدار مسکو این‌بار به‌جای ودکای روسی ذایقه‌شان را با الکل خالص همساز کردند. کشورهای آسیای میانه و قفقاز تبدیل به ملک شخصی رهبرانی شد که سرزمین‌هایشان را به ورطه جنگ‌های داخلی، منطقه‌ای و بی‌سامانی سیاسی با نقص گسترده حقوق بشر کشاندند.«صفر مراد نیازوف» شمایل کلاسیکی از مجنونی در قدرت بود که «روح نامه»‌اش را از بایکنور به فضا فرستاد تا دروازه بهشت را برای ترکمن‌ها بگشاید اگر سه‌بار حداقل پندهای ترکمن‌باشی را خوانده بودند. امامعلی رحمانوف هم تبدیل به امامعلی رحمان شد و تاجیکستان فارسی‌زبان معبود تاجران دست چندم چینی شد. عشق و نفرت شهروندان جمهوری‌های استقلال‌یافته نسبت به روسیه هم ساده است هم پیچیده، آذری‌ها زنانشان به‌ندرت در گنجه حتی پشت فرمان ماشین می‌نشینند ولی از معاشرت با زنان روسی نمی‌گذرند. مردان تاجیک کار در روسیه را به زندگی در تاجیکستان ترجیح می‌دهند و روستاها و شهرک‌هایی بدون مرد را برجای گذارده‌اند. اوکراین انقلاب نارنجی‌اش به چنان سرعتی از پا افتاد که «یولیا تیموشنکو» سرعت انتقالش از کاخ نخست‌وزیری به زندان را در نیافت. «ویکتور یوشچنکو» هم چهره و قدرت و شهرتش را یکجا به پسران خوب مسکو باخت که تعرفه‌های گاز و نفت را با کرملین هماهنگ می‌کنند و نگاه به غرب را ملحفه‌پیچ پرچم‌های انقلاب نارنجی کردند. بلاروس اما جای سخن زیادی باقی نمی‌گذارد. تنها باید اشتباه جغرافیایی پایتخت بلاروس را حل کرد که این مسکو است که پایتخت است نه مینسک. «تو نباید هیچ‌وقت هیچ‌چیزی را از هیچ‌کسی بخواهی، هیچ‌گاه! علی‌الخصوص از کسانی که بسیار از تو قوی‌تر هستند.» *روسیه امروز دیگر کشور بیماری نیست که یلتسین به جا گذاشته بود. روس‌ها همچنان تصمیم‌گیرنده اصلی سیاست‌های داخلی و بین‌المللی جمهوری‌های پیشین شوروی و کشورهای اقماری بلوک شرق هستند. هواپیمای لخ کاچینسکی، رییس‌جمهور غربگرای لهستان که به زمین افتاد، «میخاییل ساکاشویلی» صدایش را در تفلیس شنید و«قربان بیگ باقی یف» فهمید که زمان ترک بیشکک فرا رسیده است. پیام مسکو روشن‌تر از آن بود که شنیده نشود: شوخی و تفریح دیگر بس است به سر کارتان بازگردید. داستان جمهوری‌های مستقل امروز و رابطه‌شان نعل به نعل مرشد و مارگاریتای بولگاکوف است. استقلال یعنی اینکه بخواهی به‌جای خود شیطان با گربه چنگال به دست هفت‌تیرکشی چون بهیموت هم‌پیمان شوی. بنیادگرایی در جمهوری‌های مسلمان به امری مهارنشدنی بدل شده است که داغ و درفش «اسلام کریموف» و «نور سلطان نظربایف» هم جلویش راه به جایی نبرده است. پوتین در حال نظاره است که ترکمنستان هنوز هم یکی از بسته‌ترین کشورهای جهان است. امنیت فرودگاه زواتروس ایروان را نیروهای روسی حفظ می‌کنند و در کنار پایگاه مناس آمریکایی‌ها در قرقیزستان روس‌ها پایگاه خودشان را دارند. جمهوری‌های جوان مستقل مشترک‌المنافع در حال یک بازی رولت روسی با کرملین هستند و شیطان که سر از مسکوی دهه ۳۰ در آورده بود امروز خود را در شمایلی جدید نشان می‌دهد و کسی هم در مسکو متعجب این گربه بلیط به دست مسافر همیشگی خطوط هوایی آئروفلوت به کیف، ویلینیوس، آلماتا، ایروان و مینسک نمی‌شود. «گیورگی گیمپو» در تصادف سال ۲۰۰۰ در کیشیناو که همچنان پایتخت جمهوری فقیر مولداوی است جانش را از دست داد. روح «میخاییل بولگاکوف» اما از فراز سرزمینی که دیگر وجود ندارد مافیا، دیکتاتوری، فقر، میلیاردر‌های نوکیسه و سیاستمداران فاسدی را نظاره می‌کند که کرکره‌های حزب کمونیست اتحاد شوروی را پایین کشیده‌اند و کشورهایشان را همانند یک تعاونی خانوادگی اداره می‌کنند.
*بخش‌هایی از«مرشد و مارگاریتا» نوشته: میخاییل بولگاکوف

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.