|

چرا جنگ پیش‌دستانه

در روزهای اخیر به نظر می‌رسد «باراک اوباما» تصمیم اولیه خویش مبنی بر جنگ پیش‌دستانه علیه سوریه را تغییر و به دیپلماسی تن داده است. کارشناسان علوم سیاسی و روابط بین‌الملل برای این تغییر دلایل مختلفی ارایه داده‌اند. فارغ از این دلایل، روانشناسان نیز در بحث جنگ‌های موسوم به پیش‌دستانه دلایل روانشناختی را ارایه می‌کنند که بهتر مشخص می‌کند چرا باراک اوباما، رییس‌جمهور ایالات متحده، تاکنون از ورود به این نوع جنگ در مواجهه با سوریه خودداری کرده است. این دلایل را می‌توان در چند مولفه خلاصه کرد: الف) قاطعیت و اعتماد‌به‌نفس یک نکته مهم که از بررسی روانشناختی جنگ‌های پیش‌دستانه مانند جنگ آمریکا با عراق و افغانستان به دست می‌آید، اهمیت شخصیت رهبران سیاسی و باورهای آنهاست. در این جنگ‌ها این رهبران سیاسی بوده‌اند که خودشان باید مسوولیت تصمیمات‌شان را به عهده می‌گرفتند. روانشناسی شخصیت این رهبران، الگوهای رهبری آنها و نوع قضاوت‌هایشان نقشی کلیدی در این نوع جنگ‌ها ایفا می‌کنند. بر اساس مطالعات روانشناختی آشکار شده است که جنگ پیش‌دستانه نیاز به رهبری افراد قاطع و با اعتماد به نفس بالا دارد. این نوع جنگ پاسخی است به یک گمان مبنی بر تهدید قریب‌ا‌لوقوع و یک رهبر سیاسی باید به گمانی که بر اساس آن اقدام به جنگ می‌کند اعتماد فراوانی داشته باشد. روانشناسان سیاسی بر این باورند که در جنگ عراق و افغانستان، اعتمادبه‌نفس بالای جورج بوش پسر در ارزیابی‌اش از تهدیدی که حس می‌کرد و توانایی تصمیم‌گیری سریعش منجر به انتخاب گزینه جنگ شد. رهبرانی که تصمیم به جنگ پیش‌دستانه می‌گیرند باید بتوانند به سرعت شواهد و موقعیت کشور خود و کشور مقابل و جهان را در ذیل باورها و جهان‌بینی‌های‌شان تفسیر کنند و موقعیت را خطرناک و تهدیدآمیز ببینند. به این دلیل که همه افرادی که مورد مشاوره رهبر سیاسی هستند، شواهد موجود در یک زمینه را یکسان تفسیر نمی‌کنند یا به‌عنوان خطری بالقوه نمی‌بینند، جنگ پیش‌دستانه نیاز به رهبری با اعتماد‌به‌نفس بالا در اتخاذ تصمیم دارد و او علاوه بر این توانایی باید توانایی مقابله با انتقادهای فراوان را داشته باشد. ب) احساس کاهش قدرت وقتی از نقش ویژگی‌های شخصیتی رهبران سیاسی در تصمیم‌گیری برای جنگ‌های پیش‌دستانه حرف می‌زنیم باید از باورهای آنها نسبت به مواردی مانند قدرت، اخلاق، سابقه و شهرت نیز صحبت کنیم. کاهش واقعی قدرت در تصمیم یک رهبر سیاسی برای انتخاب جنگ پیش‌دستانه مهم است، اما مهم‌تر از آن ترس از کاهش قدرت است که سرانجام در تصمیمات رهبران سیاسی تاثیر می‌گذارد. برای مثال، این عامل کاهش واقعی قدرت نبود که جنگ پیش‌دستانه را در کانال سوئز به وجود آورد، بلکه احساس نخست‌وزیر وقت بریتانیا از فقدان تاثیرگذاری ‌در آن منطقه و ترس از دست‌دادن جایگاه و موقعیت این کشور بود که موجب شد ذهن آنتونی ادن (نخست‌وزیر وقت بریتانیا) به سوی انتخاب جنگ برود. ج) نگاه خصمانه نگاه خصمانه به یک کشور خاص نیز بسیار مهم است و بعید به‌نظر می‌رسد که جنگ پیش‌دستانه بدون حضور این اعتقاد و نگاه رقم بخورد. منظور از نگاه خصمانه یک حس نفرت، باور به وجود دشمنی غیرقابل پیش‌بینی و ‌غیرقابل اعتماد است که اساس تفکر این نوع جنگ‌ها را شکل می‌دهند. بدون این عامل، هیچ‌کدام از عوامل دیگر در ذهن تصمیم‌گیرندگان آنقدر مهم نیستند که بتوانند باعث صدور فرمان جنگ شوند. همین باور و نگاه است که سبب می‌شود رهبران سیاسی از قیاس‌های تاریخی خاص استفاده کنند که دشمن را با مثال‌های تاریخی مانند هیتلر و موسیلینی مقایسه می‌کنند. ‌چنین مقایسه‌هایی از سوی رهبران سیاسی اگر به‌صورت جدی استفاده شوند، به دیگران چنین نشان می‌دهند که دشمن آنها کسی است که باید با آنها جنگید. این مقایسه‌ها برای مقبول افتادن این باور است که با هر هزینه‌ای زور باید اتفاق بیفتد و از هر برنامه دیگری باید اجتناب شود. این عامل به‌شدت به روانشناسی شخصیت رهبران سیاسی وابسته است. باور خصمانه این ایده را می‌پروراند که جنگ یا تعارض شدید با کشور مقابل اجتناب‌ناپذیر است. البته این نگاه، که جنگ اجتناب‌ناپذیر است، موقعی منجر به جنگ پیشگیرانه می‌شود که رهبران سیاسی احساس کنند که باید فورا و در مناسب‌ترین زمان به کشور مقابل حمله کنند. مناسب‌ترین زمان نیز موقعیتی است که تصور ‌شود برتری در حمله وجود دارد. د) خطر کردن و جنگ پیشگیرانه تصمیم به این نوع جنگ به دلیل ناکافی‌بودن اطلاعات و ارزیابی از قصد دشمن و احتمال سوءبرداشت از موقعیت‌های ظاهری به‌طور طبیعی نیاز به رهبری دارد که میزان مشخصی از خطرجویی را داشته باشد. البته این خطرجویی به‌شدت به موقعیت وابسته است. تحلیل‌های روانشناسان بر چند جنگ پیش‌دستانه در تاریخ نشان می‌دهد که چنین تصمیمی فقط به عامل خطرجویی وابسته نیست. ما نباید دچار این فرض اشتباه شویم که همه تصمیمات برای جنگ ناشی از عامل خطرجویی است یا برخلافش همه رهبران سیاسی که جنگ پیش‌دستانه انجام نمی‌دهند، ریسک‌گریز هستند. ه) فقدان هر تصمیم برای جنگ از احساس فقدان ناشی می‌شود. در طول تاریخ رهبران سیاسی که تصمیم به جنگ از این نوع گرفته‌اند، فرض کرده‌اند که ممکن است در آینده برای خود یا کشورشان اتفاق بدی بیفتد و چیزی را از دست بدهند. این مورد ما را باز به این نتیجه می‌رساند که روانشناسی شخصیت رهبران سیاسی در انتخاب این نوع جنگ بسیار مهم است. اینکه آنها می‌خواهند با جنگ به هدفی دست یابند یا از موردی در آینده اجتناب کنند. قضیه از دست دادن و به دست‌آوردن. و) دموکراسی برخی از مفسران و تحلیلگران معتقدند که جنگ‌های پیش‌دستانه در حکومت‌های غیردموکراتیک بیش از حکومت‌های دموکراتیک است. اعتقاد آنها بر این است که نظام‌های سیاسی دموکرات به دلیل اینکه باید قبل از شروع جنگ به مردم خود و ‌جهان سندی روشن و مشخص برای متهم‌کردن کشور مقابل نشان دهند، این خطر را نمی‌پذیرند. اما بررسی این نوع جنگ در یکصد سال اخیر نشان می‌دهد که این کشورهای دارای نظام‌های دموکرات بوده‌اند که بیش از بقیه کشورها جنگ پیش‌دستانه را انجام داده‌اند. در این مورد، جورج بوش مثال بسیار خوبی است که بدون هیچ دلیل واضح و روشنی به عراق حمله کرد. ز) اخلاق مساله اخلاقی‌بودن این نوع جنگ هم ‌عامل دیگری در تصمیم‌گیری برای آن است. برای مثال، آیزنهاور و ترومن به مساله اخلاق به‌عنوان یک دلیل عمده برای آغاز‌نکردن جنگ پیش‌دستانه در برابر اتحاد جماهیر شوروی تاکید داشتند. آنها باور داشتند که چنین عملی غیرآمریکایی و غیراخلاقی است. هرچند، آنتونی ادن و جورج دبلیو بوش به‌گونه دیگری می‌اندیشیدند: آنها باور داشتند که حمله پیش‌دستانه در موقعیتی که بریتانیا و آمریکا در آن قرار گرفته‌اند بسیار امر اخلاقی‌ است. بنابراین، واضح است هرچیزی که باعث شود جنگ پیش‌دستانه در ذهن تصمیم‌گیرندگان «اخلاقی‌تر» نشان داده شود تاثیر بیشتری در انتخاب این نوع جنگ خواهد داشت و احتمال آن را بیشتر خواهد کرد. ح) اعتبار عامل دیگری که تعیین‌کننده جنگ‌های پیش‌دستانه است اعتبار حکومت برای تصمیم‌گیرندگان سیاسی است. حداقل در دو مورد تاریخی، نگاه رهبران سیاسی به اعتبار حکومت‌شان در تصمیم‌شان کلیدی بوده است. آیزنهاور باور داشت که مشکل عمده راهبرد جنگ پیش‌دستانه در نهایت به از بین‌رفتن بسیاری از ایده‌آل‌هایی که آمریکا برای آنها مبارزه می‌کند، منجر می‌شود. او باور داشت که چنین عملی آرمان‌های ایالات متحده که او عمیقا به آنها اعتقاد داشت لکه‌دار می‌کند، حتی اگر در شکست شوروی سابق موفق شوند. اما در مورد بریتانیا در زمان نخست‌وزیری ادن، قضیه جور دیگری بود. ادن صریحا می‌‌گفت اگر بریتانیا نظام مصر را به حال خود واگذارد، باید به حضور جهانی خود پایان دهد. هرچند او تمایل زیادی داشت که ‌همراهی‌اش با رژیم صهیونیستی و فرانسه در این حمله پنهان بماند. این تمایل او نشان از پیش‌بینی او از اثرات مضر این امر بر اعتبار بریتانیا می‌دهد. عواملی که گفته شد، در حوزه روانشناسی سیاسی، تعیین‌کننده تصمیم رهبران سیاسی برای جنگ پیش‌دستانه است. اگر امروز باراک اوباما انتخاب دیگری غیر از این نوع جنگ را در مواجهه با سوریه داشته است، نشان‌دهنده این است که مجموع عوامل پیش‌گفته موجب انتخاب راهکار دیپلماتیک و ترجیح آن بر راهکار نظامی شده است. روانشناسی شخصیت او تعیین‌کننده بازگشت از تصمیم اولیه او مبنی بر جنگ پیش‌دستانه و انتخاب ‌گزینه سیاسی است. باورهای اوباما که این نوع جنگ به اعتبار آمریکا صدمه جدی می‌زند و امری اخلاقی نیست، در ترجیح راه دیپلماتیک نه‌تنها مهم بلکه حیاتی است. بر اساس عوامل پیش‌گفته اگر اکنون جورج دبلیو بوش بر مسند ریاست‌جمهوری آمریکا قرار داشت، شاید جهان مجبور بود بار دیگر جنگی دیگر را تجربه کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.