|

عراق بر سر دوراهی روسیه و آمریکا

مریم امیری

عراق تا سال 1990 ششمین قدرت نیروی هوایی جهان محسوب می‌شد و بخش اعظم قدرت خود را مدیون اتحاد جماهیر شوروی بود؛ در عوض چیزی که قدرت عراق را خنثا کرد، بمب‌های آمریکایی در جنگ خلیج‌فارس بود. چند صباحی پس از آن عراق به ناچار به دامن همان دشمن قدیمی افتاد و یار دیرینه‌اش را وا نهاد. اما قرارداد دو‌میلیاردو200‌میلیون‌دلاری خرید تسلیحات نظامی عراق با روسیه در سال 2012 در میان شگفتی بسیاری ناظران، شبهه بازگشت عراق به سوی روسیه را زنده کرد. با این همه سایه آمریکا هرگز عراق را برای عقد قراردادهای اینچنینی راحت نگذاشت. هنگامی که خبرنگاران از ویکتوریا نولاند، سخنگوی رسمی وزارت خارجه آمریکا پرسیدند ما برای آنها کشته دادیم اما عراقی‌ها به سوی رقیب خطرناک ما ‌رفتند، نظر شما چیست؟ گفت، قراردادهای تسلیحاتی ما با عراق سه برابر این قرارداد است و نباید این مساله نگران‌کننده باشد. حدود ۸۵‌درصد تجهیزات مورد استفاده عراق در جنگ ایران و عراق ساخت شوروی بود. آغاز روابط دوستانه عراق و اتحاد جماهیر شوروی مربوط به پیمان دوستی است که دو کشور در سال ۱۹۷۲ منعقد کردند. بعد از مدتی با گرایش عراق به سمت غرب و دوری از شوروی، روابط دو کشور ‌رو به تیرگی نهاد. پس از امضای معاهده ۱۹۷۵ الجزایر میان محمدرضا پهلوی و صدام حسین و حمایت قاطع ایالات متحده از موضع ایران، این کشور در سال ۱۹۷۶ پس از ناامیدی از حمایت مسکو، قراردادی را با فرانسه منعقد کرده بود که به موجب این قرارداد، ساختار ارتش عراق باید به‌تدریج وابستگی خود را به مهمات و تجهیزات ساخت شوروی کم کند. به‌دنبال آن در اوایل سال ۱۹۷۷ خرید هواپیماهای داسو میراژ ۳ و طرح خرید نیروگاه هسته‌ای اوسیراک از فرانسه منجر به بروز مشاجراتی بین بغداد و مسکو شد. از سوی دیگر محکومیت شدید تجاوز شوروی به افغانستان از سوی عراق و متلاشی‌کردن حزب کمونیست عراق و اعدام بیش از صد نفر از اعضای آن همگی نشان بر تیرگی روابط عراق و شوروی بود. با این حال هیچ‌گاه روابط دو کشور قطع نشد و هر دو همواره سعی داشتند سطح مطلوبی از مناسبات سیاسی را با طرف مقابل حفظ کنند. عراق به دلیل وابستگی ساختار ارتش و نیازمندی به تسلیحات و ادوات نظامی قادر به قطع کامل روابط با شوروی نبود و مسکو نیز تمایلی به از دست دادن تنها متحد خود در حاشیه خلیج‌فارس نداشت. در ۲۲ سپتامبر ۱۹۸۰، طارق عزیز وزیر امور خارجه عراق در سفری که به مسکو داشت توانست موافقت شوروی را برای اعطای کمک‌های تسلیحاتی به رژیم بعث عراق جلب کند. اولین محموله از سلاح‌های مدرن شوروی در زمستان همان سال به عراق تحویل داده شد. همچنین تعدادی از کارشناسان موشکی شوروی به عراق آمدند تا بتوانند برنامه موشکی بالستیک عراق را توسعه دهند و تا سال ۲۰۰۱ در عراق ماندند. اما در حمله آمریکا به عراق، روسیه تقریبا نقش منفعلی داشت. انگار از نفوذ تاریخی خودش در عراق دست کشیده بود. روسیه همیشه پنهان و آشکار با حضور آمریکا در منطقه خاورمیانه مخالفت کرده است. مخالفت روسیه با حمله آمریکا به عراق نیز از ابتدا مطرح بود؛ تا جایی که بعضی کارشناسان قبل از حمله آمریکا به عراق، احتمال می‌دادند روسیه طرح این حمله را در شورای امنیت وتو کند. گویا اقدام نظامی ایالات متحده علیه عراق، روسیه را بر سر دو راهی دشواری قرار داد. روس‌ها از سویی خواستار حل و فصل سیاسی بحران شده و از سوی دیگر با آغاز جنگ، لحن مخالفت‌جویانه خود را تعدیل کرده و در پی حفظ منافع روسیه در عراق پس از جنگ برآمدند. روشن است که روسیه پس از سقوط شوروی هرگز به جایگاه ابرقدرتی که داشت، دست‌ نیافت. خاورمیانه برای روسیه منطقه‌ای استراتژیک بود که می‌توانست لااقل در آنجا اعمال نفوذ کند ولی این منطقه را نیز تقریبا به آمریکا وانهاد و در مقابل مداخلات آمریکا کاملا دست‌بسته بود. روسیه در این کشورها همیشه نفر دوم بوده است و تنها پس از سلطه کامل آمریکا تلاش کرده از اینجا و آنجا منافع جزیی برای خود دست‌وپا کند. قرارداد چهار‌میلیارددلاری تسلیحاتی عراق با روسیه، تا حدودی جایگاه از دست رفته روسیه را در عراق - گرچه هنوز مقام دوم را دارد - بازیابی کرد. قراردادی که به آسانی به مرحله اجرا درنیامد. تنها چند روز پس از سفر نوری مالکی، نخست‌وزیر عراق به روسیه، شایعه شد که این قرارداد به‌طور یک‌طرفه از جانب عراق لغو شده است. بهانه لغو قرارداد، کشف فساد اطرافیان ولادیمیر پوتین در مرحله امضای قرارداد بود. در پی این رسوایی، علی دباغ، سخنگوی دولت عراق نیز به اتهام دریافت رشوه برای عقد این قرارداد از سمت خود برکنار شد. گرچه در نهایت و پس از یک‌سال، در اواخر شهریور امسال اولین محموله جنگنده‌های پیشرفته روسی وارد عراق شد. فرماندهان دفاع هوایی عراق به مناسبت دریافت این سامانه‌ها جشن گرفتند. سامانه‌هایی که دولت عراق دریافت کرد از پیشرفته‌ترین سامانه‌های موشکی و دفاعی روز است. وزارت دفاع عراق اعتقاد دارد با دریافت این سامانه‌ها ساختار دفاعی خود را در کنار رادارها و دستگاه‌های ردیاب تکمیل کرده است. دو طرف توافق کردند که عراق 30 بالگرد از نوع می ‌- 28 و 42 از روسیه بخرد و سامانه دفاع هوایی بانتسیر را نیز عراق از روسیه خریداری کند. این اتفاقی جدید در روابط روسیه و عراق پس از سقوط حکومت صدام حسین در سال 2003 محسوب می‌شد. این قرارداد علاوه بر خرید تسلیحاتی سنگین، از جهات دیگری هم اهمیت داشت. روابط روسیه به دلیل مواضعش در بحران سوریه با کشورهای عربی بسیار پیچیده است. همچنین گرایش بغداد به مسکو سبب می‌شد که این نگاه به وجود ‌آید که واشنگتن در سیاست‌هایش در قبال بغداد شکست خورده است و این به نفع روسیه تمام می‌شد. ایالات متحده آمریکا صدها میلیارددلار برای جنگ در عراق خرج کرد و‌ هزاران نفر از سربازانش را در این کشور از دست داد، در نهایت کار به اینجا رسید که عراق روابط بسیار گرمی با دشمن اصلی آمریکا یعنی ایران برقرار کرد. اما چرا عراق به‌طور یکجانبه به بهانه وجود فساد مالی در تنظیم این قرارداد اقدام به لغو آن کرده است؟ بسیاری کارشناسان معتقد بودند فشار سنگین آمریکا باعث چنین اقدام یکجانبه‌ای بود. خبرگزاری «ریا نووستی» از قول یک مقام عالیرتبه مجتمع صنایع دفاعی روسیه بیانیه مقامات عراق در مورد لغو قراردادهای خرید تسلیحات روسیه را به‌طور مشخص ثمره فشار آمریکا بر مقامات عراق دانست. یکی از نیازهای اصلی عراق تقویت دفاعی و توان تسلیحاتی است و روسیه دست‌کم از دو جهت می‌تواند به نیاز عراق پاسخ دهد. به این دلیل ساختار تسلیحاتی عراق از زمان رژیم بعثی صدام روسی بوده و اگرچه بعد از اشغال این کشور از سوی عراق آمریکا خیلی تلاش کرد که ساختار تسلیحاتی عراق را به سمت ساختار آمریکایی تغییر دهد اما از آنجا که آمریکا برای تامین نیازهای تسلیحاتی عراق مجبور است ملاحظات امنیتی اسراییل را در نظر داشته باشد، نتوانسته است به نیازهای تسلیحاتی و دفاعی عراق پاسخ دهد. یکی از این موارد که بارها در روابط دو کشور مساله شد هواپیماهای اف ۱۶ آمریکایی است که آمریکا از فروش آنها به عراق امتناع می‌کند. درواقع آمریکا درصدد بود ساختار نظامی و تسلیحاتی عراق جدید را به گونه‌ای طراحی کند که برای اسراییل هیچ خطری نداشته باشد و اعمال همین محدودیت‌ها موجب شده عراق برای تامین نیازهای تسلیحاتی و دفاعی خود به دیگر کشورها از جمله روسیه متمایل شود. عامل دومی که در گرایش عراق جدید و دولت نوری مالکی به سمت روسیه موثر است معادلات منطقه‌ای است. به عبارت دیگر هرچند نظام سیاسی جدید عراق و حتی خود دولت مالکی محصول هم‌پیمانی با آمریکا بوده اما دولت عراق برای بقای خود نمی‌تواند به آن متکی باشد. در چنین شرایطی مشخص است که عراق جدید برای بقا و حیات خود به روسیه بیشتر از غرب می‌تواند اطمینان و اعتماد داشته باشد به‌خصوص آنکه در روسیه نیز این گرایش و تمایل متقابل وجود دارد که به حوزه نفوذ سابق خود در خاورمیانه برگردد و سد نفوذ خود را در برابر ناتو در خاورمیانه ایجاد کند نه در آسیای مرکزی و منطقه قفقاز. واقعیت این است که بغداد نمی‌تواند برای همیشه زیر چتر آمریکا باشد. عراقی‌ها هیچ تمایلی ندارند «وابسته به آمریکا» شناخته شوند. برای همین تمام تلاش خود را می‌کنند که خود را از این اتهام دور نگه دارند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.