این رمان نیست، آقای کاتب!
عكس: امير جديدي، شرق
«بیترسی» محمدرضا کاتب، بعد از «خوف» شیوا ارسطویی، دومین رمانی است که با مضمون ترس به انتشار درمیآید. هر نوع نتیجهگیری کلی بر مبنای صرفا انتشار دو کتاب، علیالاصول کار سنجیدهای نیست. اما دستکم میتوان تحول مضمونشناسی داستاننویسی را بر مبنای مخرج مشترکی به نام «ترس» مدنظر قرار داد. گرچه هر دو اثر در خوانش اولیه، بهجز همین مضمون، از هیچ مشابهت دیگری برخوردار نیستند. بر این نکته باید تاکید گذاشت که «خوف» و «بیترسی» داستانهایی درباره ترساند و نه کتابهایی ترسناک. مطلب دیگری که درخور تامل است، جایگزین شدن مضمونی انتزاعی به نام «ترس» در حداقل دو اثر ادبی منتشر شده در سال 92 است. انگار به سبب واقعهای، ترس از هیات مفهومی انتزاعی قلب ماهیت پیدا کرده است و حالا به شکل تجربهای زیسته در تخیل و شیوه روایتپردازی نویسنده، عرضاندام میکند. در قیاس با مضمونشناسی سالهای گذشته ادبیات داستانی ایران که عمدتا با وجه اشتراکات مکانمند سرو کار داشتیم، حالا مفهوم کلاسیک «طبع» دوباره پایش به ادبیات باز میشود. نه با فضای مشترک کافیشاپ، آپارتمان، و مرکز مواجهیم، و نه با شخصیتهایی که در ماجراهایشان محاط در
بازنمایی زندگی روزمره هستند. بهمحض آنکه جلد را ورق بزنیم، عنوان کتاب تغییر میکند. در صفحه نخست به جای «بیترسی» -عنوان روی جلد- کلمه«بیترس» را حک کردهاند. در ظاهر امر، چنین به ذهن متبادر میشود که اشتباهی چاپی، سهلانگاری نویسنده و ویراستار، یا اهمالکاری عوامل نشر دلیل این اتفاق است. ولی اینطور نیست. در صفحات 11 و 12 کتاب، در پانویس مفصلی دلیل دو اسمی بودن کتاب را درمییابیم. ساختار کتاب، متن در متن است. آنچه از آن به «بیترسی» مراد میشود، کتاب سهجلدی مفصلی است که ما، خلاصه و نسخه حک و اصلاح شده آن را در اختیار داریم. در ادامه متوجه میشویم که فصل اول کتاب که در واقع موخره نسخه اصلی است، «بیترسی» نام دارد و ادامه روایت «بیترس» است. دست به نقد تا همینجا میتوانیم بگوییم، رمان تازه محمدرضا کاتب، دو عنوان دارد. یکی در نقش حاصل مصدر و دیگری در نقش صفت فاعلی. در روی جلد مضمون، وجه غالب است. به محض ورود به فحوای کتاب شخصیت نقش اصلی را عهدهدار است. به عبارت دیگر، میان نقش حاصل مصدر که فاقد شخص دستوری و زمان است و صفت فاعلی که هردو را در خود مستتر دارد، درنوسانیم. «بیترسی» ماحصل این نوسان است. «همه
عمر «بینام» بودم: سالها در آرزوی داشتن یک نام جنگیده بودم.» این جمله آغازین «بیترسی» است. شخص راوی در وضعیتی گرفتار آمده که بهدلیل بیماری مرموز اپیدمیکی، آدمها بینام میشوند. کموبیش همه شخصیتهای رمان به مرض بینامی مبتلا هستند. اما در کنار شیوع مرض، همانطور که از جمله نخست مستفاد میشود، «جنگی» نیز در بین است. در این جنگ، با سلاح بینامی، بینامکنندهها و نام دهندهها به مصاف یکدیگر میروند و هریک با مرض بینامی دیگری را مسموم میکنند. بینامی، درست مثل زهری است که به اشکال مختلف به بدنها نفوذ میکند. از این رو، اسم شخصیتها قراردادی و موقتی است. «زاد»، «ابن»، «جانان»، «عایشه» و... نامهایی بهجای نامهای اصلیشان دارند. آنها همگی مبتلا به بینامیاند. این حکم در مورد خود کتاب «بیترسی» نیز مصداق دارد. همانطور که پیشتر اشاره کردیم، رمان دارای دو اسم است. کتاب به دلایلی که با سیر روایت گره خورده است به مرض بینامی مبتلاست. و دقیقا به همین دلیل از دو اسم برخوردار است. کار به همینجا ختم نمیشود. «بیترسی» از منظر دیگری، بازنویسی «رامکننده»، رمان قبلی محمدرضا کاتب است. بهراحتی میتوان دو کتاب
را دو اجرا از یک روایت تلقی کرد. در آنجا شخصیتهای کتاب یکدیگر را تله میکردند و روایت با تلهکنندهها و تلهشوندهها پیش میرفت، و در «بیترسی» همین وقایع با فرازونشیبهایی متفاوت مجددا در روابط میان بینامکنندهها و بینامشوندهها بازتعریف میشود. محمدرضا کاتب معادله داستاننویس را معکوس کرده است. اگر مطابق با کنایه مصطلح، این گزاره درست باشد که هر نویسندهای در معرض خطر تکرارکردن خود قرار دارد؛ در این صورت میتوان چنین نتیجه گرفت که کاتب با بیترسی خود به پیشواز این خطر میرود. اگر نویسندههایی هستند که به نام نوآوری، خود را تکرار میکنند، کاتب با سعهصدر کوشیده است تا با تکرار، به مفهوم «امر نو» نزدیک شود. این تمایل به تکرار به هیچ روی اتفاقی نیست و راوی با اشراف کامل بدان واقف است. «ما همه آن بینامشدهها و تلهکنندگانی هستیم که در آرزوی پیدا کردن درمان و دارو، شب را به صبح رساندهاند و در خیال تو را در آغوش آن کیمیا دیدند.» (صفحه 81) «زاد حال روزی را داشت که همراه جانان به باغ تلهها آمده بود.» (صفحه 84) کلمات بینامی و تله با یکدیگر جا عوض میکنند تا به مخاطب آشنا با جهان داستانی کاتب یادآوری
کنند که در واقع با دو نسخه از یک کتاب مواجه است. «تله» و «بینامی» چه تفاوتهایی با هم دارند؟ چرا «تله» سهسال پیش در «رامکننده» حالا به «بینامی» رمان «بیترسی» مبدل شده است؟ این پرسش را میتوان فشرده کرد و به طرح این سوال پرداخت که از تکرار «رامکننده» در «بیترسی» چه «امر نو» یی سر برکرده است؟ در نگاه نخست «بیترسی» در قیاس با «رامکننده» روایت انتزاعیتری به نظر میآید. تقریبا دوسوم کتاب، به مباحثههای طولانی زاد و ابن اختصاص دارد. در رامکننده اگر رابطه پدر- فرزندی مدنظر بود، در «بیترسی» رابطه مرید- مرادی برجستهتر است. حتی میتوان پا را فراتر گذاشت و «بیترسی» را صورت ضد رمان «رامکننده» قلمداد کرد. زبان روایت تا حد ممکن انتزاعی و تمثیلی است. ذایقه مخاطب خو کرده با داستاننویسی جریان غالب ایران، در رمان بودن «بیترسی» شک میکند. سوالها از همین حالا در حنجرهها آماده است: «آقای کاتب بهتر نبود، به جای این چیزها مقاله مینوشتید؟» یا شاید صریح اللهجههایی باشند که مطابق با هنجارهای رایج به جای سوال حکم صادر کنند: «این رمان نیست، آقای کاتب!» میتوان لحظاتی را به شنیدن اظهارات این مخاطب فرضی و چارچوب
نظریاش صرف کرد: «شخصیتپردازی بسیاربسیار ضعیف است. نه! حتی ضعیف هم نیست. حرفم را پس میگیرم. اصلا شخصیتپردازی ندارد. هیچکدام از مکانها توصیف نمیشوند. شما به همین بسنده کردهاید که باغ بینامی، چندین سرداب دارد که شاگردان بیوقفه در آنجا مطالعه و پژوهش میکنند. امراض تازه درست میکنند. حتی به خودتان زحمت ندادهاید که با تغییر لحن و زبان روایت زمان داستان را مشخص کنید. به جز نقاشی مکتب فرنگیسازی و لباسهای دوران قاجار روی جلد کتاب، فقط یک بار زمان روایت را معلوم میکنید و آن هم وقتی است که ماجرای سیفالملک را بازگو میکنید. کافی نیست. کتاب شما مملو از اصطلاحات و تعبیرات عرفانی است. یک دیالوگ کشدار میان معلم و شاگرد است که صد نمونه بهترش را در متون کهن سراغ داریم. من یکی که ترجیح میدهم به جای «بیترسی» شما «رساله قشیریه» یا «لوایح» را بخوانم...» اتفاقا کاتب، مخاطب خود را برای ایراد چنین خطابهای تحریک میکند تا به این شیوه او را هم «تله کند» و هم کشانکشان به «باغ بینامی» ببردش. غرض اصلی او همین است. چارچوب داستاننویسی ایران به سمتی میل کرده است که بسیاری از متون استعداد و جواز ورود به رمان را
ندارند. در رمان ظاهرا همهچیز عینی است به جز خود رمان که تماما منطبق با منطق بازار و سلیقه جعلی نهادهای ادبی تا خرخره غرق در انگارههای انتزاعی است. در نظر کاتب اگر امر انتزاعی مجددا انتزاعی شود، آن وقت راه برای روایتی متناسب با رمان باز است. اگر «رامکننده» منحصرا به رابطه بدن و قدرت ارجاع پیدا میکرد، در «بیترسی» ضلع سومی به نام زبان اضافه شده است. در آنجا قدرت مستقیما از طریق زهر به بدن آدمها ورود پیدا میکرد و ماجرا تداوم مییافت. اما در «بیترسی»، زهر به صورت بینامی علامت تاثیر خود را به مبتلا نشان میدهد. به عبارتی، «رامکننده»، نسبت قدرت و بدن را بر حسب نظام علت و معلولی تشریح میکرد، حال آنکه در «بیترسی» با سمپتومها روبهرو هستیم. دایره تامل رماننویسانه کاتب در باب قدرت تنگتر و همزمانیتر شده است: «...رجوع کن به تمام آنها: بیشتر این صلحها و قراردادها در سایه مبتلاها و بینامیها بودند. اگر تمامی تاریخ را زیرورو کنی، جای پای این مبتلاها و بینامیها و بینامکنندگان را بهخوبی میبینی. شاید این جابهجایی از دید مردم عادی مخفی باشد، اما بهراحتی میتوانیم آنچه پشتپرده اتفاق افتاده را
ببینیم.» (صفحه65) از این نقل قول و تعابیر دیگر کتاب چنین برمیآید که مرض در کلیت خود حکایتی نامریی است. آنچه مدار قدرت را به سمتی سوق میدهد که حکومت دانایان را بر باقی مردم ممکن کند، خود حکایتی است که از فرط تکرار به شکل دیگری درآمده است. جلوههای بروز این حکایت، در «بیترسی» میان دو مفهوم سیاسی فرمان و قانون در نوسان است. راوی میکوشد تا قانون و فرمان، این دو صورت زبانمند سیاست را به شکل روایت دربیاورد. طبیعی است که رمان تا حد ممکن خود را به تمثیل نزدیک میکند. اما تمثیلها هر کدام مجددا تمثیلی میشوند. همانطور که امر انتزاعی دوباره در فرآیند انتزاع قرار میگیرد. از طرف دیگر، رمان از بدو پیدایش خود از همه وجوه ژنریک مصون مانده است. متن رمان و متن غیررمان تمایز جوهری ندارند. همه نوشتهها میتوانند بخشی از یک رمان باشند. مارکی دوساد در مقاله مشهور خود با عنوان «ایدههایي در باب رمان» این ویژگی را دلیل وجودی رمان ذکر میکند. رمان بهزعم ساد زمانی به میدان آمد که فلاسفه دیگر نمیتوانستند «همهاش» را بگویند. «همهاش» را گفتن ویژگی منحصربهفرد رمان است. از این بابت برخلاف روال جاری «بیترسی» شاید کتابی با
مختصات فعلی رمان به شمار نیاید، اما «همهاش» را میخواهد بگوید. بخش چشمگیری از«بیترسی» هم مثل «خوف» در باغ میگذرد. باغی که ظاهرا قرار بوده تا تمثیلی از بهشت باشد، به دلایلی که در هر یک از این دو کتاب صورتبندی خاص خود را دارد نه به دوزخ، که به محل برخورد قدرت، زبان و بدن تبدیل شده است. یا شاید از آغاز نیز چنین مکانی بوده است؛ اما رمانی وجود نداشته تا «همهاش» را بگوید. باغ آنطور که در لابهلای گفتوگوهای شخصیتها درمییابیم، شعری است که میخواهد به شکل زندگی دربیاید. این فعل و انفعال در نثر رمان به صورت مرض «بینامی» بروز میکند. در «رامکننده» برخلاف دو حرکت مریی قدرت، یعنی حرکت عمودی نظامهای سلسلهمراتبی و حرکت افقی تلهکنندهها و تلهشدهها، حرکت دورانی و چرخچرخخوردن به شیوهای از رهایی تعبیر شده است. در «بیترسی» این حرکت از بینامی مبرا میماند و به صورت بیترسی خود را عرضه میکند. ظاهرا همه بینامکنندهها و بینامشدهها در پی اکسیر حیات یا همان کیمیای سعادت هستند، اما راوی به گزاره مهمی در پایان روایت دست مییابد: «یک کیمیا باید برای همه به یک اندازه کیمیا باشد.» حال آنکه کیمیای
بینامکنندهها برای بینامشدهها در حکم زهری مهلک است. «زاد» که خود توامان هم بینام شده است و هم بینامکننده، اکسیر و علاج نهایی را برای رهایی میخواهد. هر بار که از یافتن کیمیا ناامید میشود، با بیترسی مسیر رفته را دوباره ادامه میدهد. اما در پایان به محض اینکه کیمیا را پیدا میکند خود را دوباره در حصر ترسهایش قرار میدهد. «فکر میکنم هیچچیز بیشتر از بیترسی نمیتواند یک زندانی را قانع کند که برگردد به جایی که حبس بوده.» بهنظر میرسد کاتب تا حد زیادی در «همهاش» را گفتن توفیق داشته است، «باغ تلهها» به «باغ بینامی» مبدل خواهد شد. -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- تكهاي از رمان «بيترسي» «... همه عمر «بینام» بودم: سالها در آرزوی داشتن یک نام جنگیده بودم و وقتی به آن نام دیگر احتیاجی نداشتم، یک روز صبح که از خواب بیدار شدم دیدم توی آیینه «نامکننده» بزرگی مقابلم ایستاده. نامکنندهای که خودش هنوز نامی نداشت، و فقط زادِ پدرش
بود. نامکننده بینامی که نامش چنان وحشتی تو دلها میانداخت که قابل باور حتی برای خودش نبود.» بازی پیرمرد از اینجا شاید شروع شده بود که گفته بود هیچوقت اسمی نداشته و حالا هم نمیتواند اسمی روی خودش بگذارد. و از من خواست یک اسمی برایش انتخاب کنم. خب آنموقعها من یک پسر کمسال و بازیگوش بودم، و فکر میکردم این یکجور بازی تازه است. خیلی خوشم آمده بود. چون تو عرض چند روز کلی اسم برایش پیدا کرده بودم: هر اسمی را میگفتم پیرمرد تو فکر میرفت و بعد میگفت با آن اسم یکجوری واضح میشود. من نمیدانستم واضحشدن یعنی چه، فقط میدانستم از آن اسم خوشاش نیامده. خب اگر خوشاش میآمد دیگر آنطوری سرگرم نبودیم: و من نمیتوانستم تمام روز دنبال اسمهای جورواجور باشم. نمیفهمیدم کی روز میشود و کی شب. و اینطوری بود که خیلی زود اسمهایم تکراری شده بودند. زاد یکبار گفته بود: «همه عمر پی مقصر بینامیام بودم: پی کیمیایی بزرگ: آن کیمیا چنان سایه میانداخت روی من و تمام اعمالم که دیگر هیچچیزی نمیتوانست آزارم بدهد. حتی چیزهای کماهمیتی مثل کشتن و زجر دیگران یا خودم دیگر برایم اهمیتی نداشت. دستهدسته آدم زیر پاهایم جان
میدادند و من میان حدقههای بیرونزده چشمهایشان فقط آن کیمیا را میدیدم. در ظاهر همه این کارها برای آن انجام میگرفت که بتوانم یک نامدهنده بشوم، اما دلیل و سر اصلی من این نبود.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.