|

چالش هیجان‌گرایی در دیپلماسی

منصور معظمی . معاون بازرگانی و امور بین‌الملل وزارت نفت

الف: بازگشت به آرمانگرایی واقعگرا در دفاع و نهادینه کردن منافع هسته‌ای ایران در چارچوب رژیم‌های بین‌المللی
اصول دیپلماسی ایران و کارگزاران آن با پایان جنگ سرد همانند همه کشورها به سوی تامین منافع و اهداف ملی از طریق رویه‌های تثبیت‌شده رژیم‌های بین‌المللی (واقعیت‌ها) به‌خصوص در زمینه توجه به نرم‌ها و قوانین بین‌المللی متمایل شد. به‌تبع این روند، گذشته از تغییر در نوع منافع، چگونگی و نحوه بیان و پیگیری منافع نیز تغییر یافت. اساسا جهانی‌شدن سیاست بین‌المللی با ورود بازیگران غیردولتی، اهمیت افکارعمومی بین‌المللی و موضوعاتی چون حقوق‌بشر در تنظیم سیاست‌ها و تثبیت نقش نهادهای جهانی- چون سازمان‌ملل- سبب شد که حتی قدرت‌های بزرگ نیز سیاست‌های یکجانبه خود را در راستای قواعد بین‌المللی توجیه کنند. انتخاب آقای احمدی‌نژاد به‌عنوان رییس‌جمهور ایران در برهه اوج مذاکرات هسته‌ای ایران، نقطه مخالفی در روند تغییر سیاست خارجی ایران از اوایل دهه90 میلادی بود. احمدی‌نژاد و تیم مذاکراتی وی در پرونده هسته‌ای به‌رغم اینکه اهداف متعالی و درستی را در نظر داشت اما به دلیل اینکه نرم‌ها و هنجارهای تثبیت‌شده جهانی- که حتی ایالات متحده نیز مجبور به تبعیت از آن است- را نادیده می‌گرفت به نتیجه معکوس رسید. سخنان آقای احمدی‌نژاد در سیاست خارجی حاکی از بی‌تفاوتی وی به نقش افکارعمومی بین‌المللی، نرم‌ها و اصول تثبیت‌شده جهانی، عوامانه‌کردن موضوعات حیاتی سیاست خارجی و از همه مهم‌تر استفاده ابزاری از موضوعات سیاست خارجی برای تسویه‌حساب‌های داخلی بود. فرصت‌طلبی تاریخی طرف مقابل ایران از سخنان تهاجمی آقای احمدی‌نژاد سبب شد که منافع ملی هسته‌ای ایران تحت‌الشعاع اتهامات طرف غربی به ایران قرار گیرد. اگر پیش از ایشان، ایالات متحده حتی در اقناع اتحادیه اروپا در زمینه اعمال فشار بر ایران دچار مشکل بود، به‌خاطر سخنان بلندپروازانه وی، حمایت از تصمیمات ایالات متحده در اعمال فشار بر ایران حتی به کشورهای همسایه و بعضا برخی از ملل عضو عدم تعهد- نظیر هند با رای مثبت خود در شورای حکام به ضرر ایران- نیز رسید. تاثیر منفی این ادبیات بر فضای مذاکره چنان بود که حتی وقتی خود آقای احمدی‌نژاد در اواخر دولتش سعی در تلطیف مذاکرات داشت با شکست مواجه شد.
تحلیل سخنان و ماموریت دیپلماتیک تیم آقای دکتر روحانی در نیویورک نشان می‌دهد که برنامه کلان سیاست خارجی وی و همچنین برنامه مذاکرات هسته‌ای این دولت نوعی بازگشت به روند شکل‌گرفته‌شده در دولت‌های آقای هاشمی و آقای خاتمی است. از این منظر هرچند می‌توان گفت که از نظر محتوایی، سیاست خارجی دولت فعلی همان تامین منافع و آرمان‌های ملی در چارچوب رویه‌ها و واقعیت‌های تثبیت‌شده است. اگر سیاست خارجی آقای هاشمی با برخی مخالفت‌های جناح‌های تندرو داخلی روبه‌رو بود و آن را انحرافی از مسیر انقلاب می‌دانست، هم‌اکنون به دلیل هزینه‌های زیادی که سیاست خارجی دولت آقای احمدی‌نژاد به بار آورد، ابتکار آقای دکتر روحانی با حمایت گسترده‌تر داخلی روبه‌روست.
ب: تاکید بر موضوعات مشترک جهانی تا موضوعات اختلاف‌زا (طرح Wave) در تامین منافع ملی:یکی از ظرافت‌های دیپلماسی، تامین منافع ملی کشور در راستای رویه‌ها و تصمیمات جهانی است. طرح Wave یا جهان علیه خشونت و افراط‌گرایی (World Against Violence and Extermism) یکی از ابتکارات دکتر روحانی و تیم دیپلماتیک وی با تاکید بر منافع مشترک جهانی و البته در راستای منافع ملی کشور است. دکتر روحانی با این ابتکار در حقیقت جبهه اصلی مخالف دولت سوریه - جبهه النصره وابسته به القاعده- را با استفاده از فضای ضدجنگ جهانی مورد آماج حملات خود قرار داد. این درحالی است که انعکاس خبری بسیاری از رفتارهای انزجارآور گروه‌های سلفی در قتل دردناک بسیاری از مردم - به بهانه‌های طرفداری از حکومت حاکم- در سطح رسانه‌های تصویری جهانی سبب شده است که جامعه بین‌المللی نسبت به گسترش خشونت و افراط‌گرایی در سوریه حساس شوند زیرا به‌نظر آنها، تجربه دردناک طالبان در افغانستان، آینده محتوم سوریه در صورت سرنگونی رژیم بشار اسد است. از این منظر، طرح Wave ابتکاری هوشمندانه برای تضعیف ابزارهای قدرت رقبای منطقه ایران در بحران سوریه است.
پ: نگاه چندبعدی به قدرت و توجه به همه نهادها و موضوعات تاثیرگذار:پیچیدگی روابط قدرت نشان می‌دهد دولتمردان دیگر نمی‌توانند بر اساس ابعاد سخت‌افزاری قدرت (ابعاد نظامی) به پیگیری منافع خود اقدام کنند. بلکه ابعاد نرم‌افزاری و جنبه‌های اقتصادی، فرهنگی و مشروعیت‌ساز قدرت نیز تاثیر بسزا و گاها افزون‌تری در تعیین سیاست‌ها و برنامه‌ها پیدا می‌کنند. دکتر روحانی نه‌تنها به دیدار ایرانیان مقیم خارج کشور شتافت، بلکه در جمع اندیشکده ایالات‌متحده نیز به تبیین مواضع جدید ایران پرداخت. وی نه‌تنها در بعد مشروعیت‌ساز به دیدارهای دیپلماتیک با کشورهای جنوب اهمیت داد، بلکه واقعیت‌های سلسله‌مراتب قدرت بین‌المللی را نیز فراموش نکرد و با سران ایتالیا، فرانسه و دیگر کشورهای مهم بین‌المللی نیز دیدار داشت. وی هم از حق مشروع غنی‌سازی ایران دفاع و هم سعی کرد با بیان آمادگی ایران در رفع هرگونه نگرانی غرب از انحراف احتمالی برنامه غنی‌سازی خود به خنثی‌کردن توطئه صهیونیست‌ها بپردازد.
فرجام سخن: به‌رغم هشدار وزیر خوش‌فکر و پرتلاش وزارت امورخارجه آقای دکتر ظریف که «مشکلات انباشته‌شده در بیش از سه‌دهه گذشته، یک‌شبه حل نمی‌شود»، به‌نظر می‌رسد که ممکن است مسیر دیپلماتیک تیم دکتر روحانی با یک آسیب‌شناسی روبه‌رو شود؛ و آن انتظار حل فوری همه مشکلات روابط با ایالات‌متحده از دولت است. این انتظار قطعا با واقعیت‌های موجود سازگار نیست؛ حل اختلافات باید طی روندها و رویه‌های گفت‌وگویی - احتمالا زمانبر- انجام پذیرد. بنابراین ضروری است که با مدیریت انتظارات، از بروز مجدد هیجان‌گرایی در سیاست خارجی جلوگیری شود. به هرحال، در مجموع می‌توان گفت ریل سیاست خارجی ایران خوشبختانه به مسیر درست خود که همان آرمانگرایی واقع‌گرا است، بازگشته که می‌تواند نوید‌بخش شکل‌گیری فضای بهتری در تعاملات ایران با جهان شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.