|

تیتر یک؛ روحانی

فرنگیس بیات

بالاخره با ایران جنگ خواهیم کرد یا به صلح می‌رسیم؟ اوباما در مقابل بزرگ‌ترین آزمون دیپلماتیک دوران رییس‌جمهوری‌اش قرار گرفت. اما او این فرصت را نیم‌سوز کرد. او تصمیم گرفت که این جاذبه جدید ایران را به آزمون بگذارد. شاید فکر کنید که این معامله بزرگی نیست. اما اشتباه می‌کنید، نزدیک‌ترین متحدان آمریکا در منطقه به هیچ‌وجه نمی‌خواهند اوباما حتی چنین آزمونی را شروع کند. آنها فقط می‌خواهند که آمریکا هر پیشنهاد طرح‌شده از سوی روحانی را رد و تهران را وادار به تسلیم کند. چنین آزمونی برای بررسی نیات تهران جدا احمقانه و خطرناک است. احمقانه است چراکه هیچ‌کس نمی‌تواند احتمالا حتی بداند که دولت جدید تهران چقدر برای رسیدن به توافق مصمم است تا بتواند آن را به آزمون بگذارد. خطرناک است چراکه بدون انجام کوچک‌ترین تلاش دیپلماتیک، آمریکا و اسراییل در خط آماده‌شدن جنگ با ایران باقی خواهند ماند. اما اوباما باید خود را به آزمون بگذارد: چند پیشنهاد جدی را روی میز بگذارد و مذاکرات را به تحرک وادارد. با توجه به اظهارات مقام‌های رسمی اطراف او، اوباما تا چنین موقعیتی فاصله زیادی دارد.
تهران با امتناع از دیدار احتمالی میان روسای‌جمهوری ایران و آمریکا ترمز سیاست‌های خارومیانه‌ای آمریکا را کشید. اوباما در نطق روز سه‌شنبه خود در مجمع عمومی تلاش کرد تا تصویری کلی از سیاست‌های خاورمیانه‌ای‌اش ترسیم کند. او تاکید کرد، ممکن است عده‌ای موافق نباشند، اما بر این باورم که آمریکا به واسطه اراده در درگیرشدن در جهان خارج، کشوری استثنایی است. این اظهارنظر در تقابل رسمی با موضع‌گیری‌های اخیر ولادیمیر پوتین رییس‌جمهوری روسیه بود. اما در این میان تصمیم تهران برای عدم شرکت در دیداری اتفاقی میان روسای‌جمهور، تقریبا همه پتانسیل‌های به وجود آمده برای پیشرفت دیپلماتیک میان تهران و واشنگتن را بعد از 30سال قطع رابطه از بین ببرد. با این حال روحانی در نطق خود همچنان از ذوب‌شدن یخ روابط صحبت کرد. او در یکی از جمله‌های قابل‌تامل خود تاکید کرد: «ایران به‌دنبال حل مشکلات است؛ هیچ مشکل یا موضوعی نیست که نتواند با امید، مدارا، احترام متقابل و طرد خشونت حل نشود.» با این حال تصمیم حسن روحانی برای دیدارنکردن با اوباما، باعث شده است تا کاخ سفید این اقدام را نشانه عدم عزم رییس‌جمهوری ایران برای حصول به توافق، تعبیر و تفسیر کند. مقامات رسمی بر این نکته نیز تاکید دارند که رابطه ایران و آمریکا با بسیاری از روابط سیاسی کاملا متفاوت است. مقام‌های رسمی ایران با اعلام اینکه هیچ برنامه ازپیش‌تعیین‌شده‌ای وجود نداشته است، سعی می‌کردند چشم‌اندازهای احتمالی دیدار را کمرنگ کنند. دیدار روحانی و «فرانسوا اولاند» و روحانی و «کریستین لاگارد» تفاوت‌هایی اساسی با رویه رییس دولت پیشین داشت که اساسا از دیدار با مقام‌های اروپایی امتناع می‌کرد.
اوباما و روحانی از منظر دیپلماتیک همچنان از هم دور هستند. همه منتظر دست‌دادنی بودند که هرگز اتفاق نیفتاد. دو روز بعد از بحث‌های مختلف بر سر امکان دیدار میان روسای‌جمهور، مقام‌های آمریکایی به نقل از مقامات ایرانی توضیح دادند که، شرایط برای حسن روحانی برای چنین ملاقاتی بسیار پیچیده بوده است. اما مسوولان آمریکایی در مقابل چنین اتفاقی فقط به ارایه این توضیح بسنده کردند که هر سیاستمدار، سیاست‌های خودش را دنبال می‌کند و آقای روحانی نیز از این قاعده مستثنا نیست. یکی از مشاوران سابق بیل کلینتون گفته است در مورد آقای خاتمی، آمریکایی‌ها به این نتیجه رسیده بودند که او اراده خطر‌پذیری برای ملاقات احتمالی نداشت و این در حالی بود که موقعیت سیاسی آقای خاتمی در ایران به‌مراتب از موقعیت روحانی امروز ضعیف‌تر بود. مقام‌های آمریکایی عدم ملاقات اتفاقی میان روسای‌جمهوری را واقعیتی می‌دانند که بیشتر به پیچیدگی‌های سیاست داخلی ایران و نسبت روحانی با آنها برمی‌گردد.
ایرانی‌ها در گذشته نیز استراتژی «بازی با کلمات» را اجرا کرده اما چیزی را واگذار نکرده‌اند. اما این‌بار تفاوت مهم این است که شخص رییس‌جمهوری ایران از توانایی، انگیزه و تصمیم برای رسیدن به یک توافق حرف می‌زند. به‌هرحال چیزی که نباید فراموش کرد این است که این تحریم‌ها بوده است که ایرانی‌ها را به این موضع‌گیری رسانده است. رسیدن به توافق نیز کاری گام‌به‌گام و مرحله‌ای است. آمریکا نمی‌تواند پیش از شروع بررسی‌ها شروع به اعطا امتیاز کند. اینکه خود روحانی فردی از درون نظام است، برخلاف احمدی‌نژاد خود باعث امیدواری است. او «رهبر عالی» را می‌شناسد، ارتباط‌های خوبی در داخل نظام دارد، سال‌ها در این سیستم کار کرده است و البته اینکه او یک «معمم» است. با تمام ویژگی‌های مثبتی که از روحانی برشمردیم، پرزیدنت اوباما نباید با روحانی دیدار می‌کرد. چنین دیداری در این سطح چندان درست نیست؛ چراکه وقتی مسایل به‌خوبی پیش نمی‌رود، این وزیر خارجه است که باید ملاقات را هدایت کند. مساله بعدی این است که رییس‌جمهوری هر کشور مقامی نیست که شما اگر به‌صورت اتفاقی از کنار او رد شدید به او سلام دهید یا ابراز احترام کنید. اگر در چنین وضعیتی مساله اشتباهی اتفاق بیفتد، آن وقت مجبور می‌شوید به‌خاطر آن رییس‌جمهوری را سرزنش کنید. با توجه به همه آنچه گفته شد، هم‌اکنون ما باید برنامه‌ تاییدشده‌ای برای عملیاتی کردن داشته باشیم. اینکه بازرسان ما مطمئن باشند که برای بررسی مناطق موردنظر در برنامه هسته‌ای دسترسی‌های لازم را خواهند داشت.
دستی که هرگز به سوی هم دراز نشد. به گفته مقام‌های آمریکایی آنها از صبح‌درصدد بررسی این مصافحه احتمالی بوده‌اند اما از سوی مقامات ایرانی، این ملاقات بسیار پیچیده توصیف می‌شود و در نهایت برخورد احتمالی هم اتفاق نمی‌افتد. محدودیت بیشتر ظاهرا از قدرت انتقادهایی سرچشمه می‌گیرد که تندروهای مخالف روحانی در داخل ایران آن را مطرح می‌کنند. آمریکایی‌ها حتی بعد از نطق روحانی نیز بدگمان باقی ماندند و تاکید کردند که باید اقدامات عملی بیشتری از ایران ببینند.
حسن روحانی با سخنرانی در سازمان‌ملل به اوباما شانس پایان دادن به سیاست بی‌معنای جنگ سردی در مقابل ایران را فراهم کرد. دولت اوباما فقط کافی است تا با همین پیام روحانی دست به‌کار شود؛ اوباما تاکید کرده است که، آمریکا آماده است تا پرونده هسته‌ای را در مسیری که ایران فرصت داشته باشد تا صلح‌آمیز بودن برنامه هسته‌ای‌اش را ثابت کند، حل‌وفصل کند. آمریکا باید درعین حال فرصت اعطای امتیازهایی را نیز برای ایران در نظر داشته باشد. تندروها هم در آمریکا و هم در اسراییل به‌دنبال بی‌معنا ساختن شانس هرگونه گفت‌وگو هستند. اما آمریکا در مقابل ژست‌های اخیر ایران موظف است حتی تلاش‌های پشت‌پرده را نیز موردتوجه قرار دهد. بخشی از این تلاش‌های پشت‌پرده به اطمینان‌بخشی به اسراییل اختصاص خواهد یافت و اینکه آمریکا به‌راحتی تحریم‌ها را لغو نخواهد کرد. به‌موازات نزدیک شدن همکاری میان روحانی و اوباما در فرآیند اعتمادسازی، اسراییل از این صحنه بازی دور می‌شود. با توجه به منافع مختلف موجود آمریکا در منطقه، دولت روحانی نیز از متحد دیرینه‌اش یعنی «اسد» فاصله می‌گیرد. روحانی در مقاله خود در واشنگتن‌پست از اراده ایران برای تسهیل دیالوگ میان دولت سوریه و نیروهای اپوزیسیون صحبت کرده بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.