جلال تهرانی کارگردان نمایش «سیندرلا» در گفتوگو با «شرق»:
در تئاتر آنکه راست میگوید، حداکثر همان فیل شهر قصه است
امیرحسین سیادت . عکس:امیر جدیدی ، شرق
آخرین باری که نمایشی از جلال تهرانی در تالار اصلی تئاتر شهر روی صحنه رفت به 9سال پیش بازمیگردد. زمستان 83 بود که «هی مرد گنده گریه نکن» بهرغم استقبال چشمگیر مخاطبان، طی کمتر از دو هفته به اجرایش پایان داد تا آنهایی که بداعتهای جلال تهرانی در زبان و اجرا مسحورشان کرده بود را برای دیدن نمایشی دیگر از او بیتاب کند؛ ولی انگار انتظار بیفایده بود؛ هفتسال گذشت و خبری از جلال تهرانی نشد. دو سال پیش، شرایط مهیا شد تا او با «مخزنِ» نمایشی که نخستینبار تابستان 81 اجرایش کرده بودِ بار دیگر به صحنه بازگردد. «مخزن» پس از 9سال هنوز تروتازه مانده بود و توانست پلی باشد برای ارتباط نسل جوانتر با تئاتر جلال تهرانی. اجرای «به صدای زمین گوش کن» در سال 91 نشان داد اکنون - پس از آن وقفه طولانی - میشود کمشدن فاصله نمایشهای جلال تهرانی را به فال نیک گرفت و نسبت به حضور مستمر وی بیش از پیش امیدوار بود. حالا «سیندرلا»ی او در تالار اصلی بر صحنه است؛ نمایشی که همه مولفههای آشنای جلال تهرانی (از جنس خاص دیالوگ تا چیدمان صحنه و کار با نور و موسیقی و شیوه بازی) در آن پختهتر از همیشه به نظر میرسد. «سیندرلا» در
سه شب پایانی دو بار (در ساعتهای 16:30 و 18:30) به صحنه میرود و جمعه پنج مهر به کار خود پایان میدهد. بهتر است از عنوان نمایش شروع کنیم. قرار نیست اقتباس دیگری از «سیندرلا»ی معروف را ببینیم؛ با زنی سروکار داریم که چون کفشش در اتاق کسی جا مانده، به کنایه او را «سیندرلا» میخوانند. اگر تنها به همین مساله بسنده میشد عنوان، کمتر سوالبرانگیز بود. اما جز این، چند بار دیگر هم به سیندرلا ارجاع داده میشود؛ قرار است فاجعه راس ساعت 12 اتفاق بیفتد. در بخشی از اجرا، دخترکی جارو به دست را میبینیم که یادآور سیندرلاست و جایی هم باخبر میشویم سروان عکسبرگردان سیندرلای کارتونی را در کشوی میزش نگه میدارد. مجموعه اینها مخاطب را وسوسه میکند بین آنچه دیده و داستان اصلی سیندرلا دنبال نسبتی معنادار بگردد. برداشت دراماتیک از هر اثری سطوح مختلفی دارد. ممکن است شما نعل به نعل قصه را دراماتورژی کنید. ممکن هم هست که نتیجه همین «سیندرلا»یی شود که دیدید. پس از «به صدای زمین گوش کن» که وجه دراماتیک و داستانسرایی به نفع شعر و گفتار فلسفی بسیار کمرنگ شده بود، «سیندرلا» به تعبیر من بازگشت شما به
حال و هوای «مخزن» و «هی مرد گنده گریه نکن» است. طنز گروتسک و فضای ناآشنا و رمزآمیز «سیندرلا» آدم را یاد «هی مرد گنده... » میاندازد و پیرنگ معمایی، موضوع قتل و اضطرابی که در صحنهها موج میزند «مخزن» را تداعی میکند. به نظر میرسد عناصر دراماتیک - که در «به صدای زمین گوش کن» عامدانه از آن تن زده بودید - اینجا دوباره برایتان اهمیت ویژهای پیدا کرده است. اهمیت این چیزها که میگویید به تناسب متن و ایده اجرایی، کموزیاد میشود. «به صدای زمین گوش کن» از همنشینی یک نمایشنامه کوتاه، یک قصه کوتاه و چند قطعه شعر شکل گرفته بود. مقداری هم دیالوگ برای پیوند همه اینها نوشته بودم. «سیندرلا» از تمرین یک نمایشنامه به اجرا رسیده است. فارغ از اینکه با طرح و توطئهای چندلایه و پرتعلیق سروکار داریم، جذابترین عنصر متن، زبان است؛ زبانی که پیاپی واژهها را به بازی میگیرد تا هر مکالمه سادهای را رنگوبویی فلسفی ببخشد. گاه با تغییر ناگهانی لحن آشناییزدایی میکند و گاه با تکرار، گستره معنایی جملاتش را بسط میدهد. این شناسهها در آثار دیگر شما نیز قابل ردیابیست. به نظر میرسد زبان، دغدغه اصلی شما در
نمایشنامهنویسی باشد. خودتان با این تعبیر موافقید؟ طبق اسناد موجود، از زمان اشیل، زبان، رکن اصلی تئاتر بوده است. چند دهه است که به دلایل جامعهشناختی تئاترهای بیکلام هم تولید میشود. اما کماکان نمایشنامهنویس کسیست که دیالوگ مینویسد. حالا اینکه یک نویسنده در معنای عام، چقدر باید به زبان اهمیت دهد، نکتهایست که علما در باره آن اختلاف نظر دارند. شاید بهتر است بگوییم ابزار اصلی؛ به جای دغدغه اصلی. برای من، اغلب، همهچیز یک متن، از درون زبان پیدا میشود. آیا هنگام نوشتن متن به اینکه دیالوگها بهطور کامل فهمیده شوند فکر میکنید؟ کلمات هرکدام جداگانه تراش خورده و کنار هم قرار گرفتهاند و این زبان چنان بدون اضافات است که گاهی تماشاگر مجال ارتباطدادن جملات با یکدیگر یا دنبالکردن قصه را نمییابد. در تئاتر دیالوگها برای این نیستند که معنای خودشان را به شما برسانند. دیالوگ، شما را به جهان متن راهنمایی میکند. اگر وارد جهان «سیندرلا» شدهاید، یعنی که دیالوگها کار خودشان را با شما کردهاند. ممکن است طیفی از دیالوگها را هم ازدستداده باشید یا از گفتوگوها عقب افتاده باشید. این
اهمیت چندانی ندارد. در زندگی طبیعی هم خیلی وقتها شما بدون اینکه همه حرفهای یک موقعیت را بشنوید، به نتیجه مطلوبتان میرسید. این مثل کاریست که رانندههای تاکسی خوب بلدند. آنها خیلی وقتها از آدرسی که شما کنار خیابان داد میزنید، یک کلمهاش را میشوند. باقی را از موقعیتی که در آن قرار گرفتهاند تشخیص میدهند. چند لحظه بعد شما سوار تاکسی هستید، یا هنوز کنار خیابان ماندهاید، بدون اینکه حرف هم را شنیده باشید. در هر دو حال چیز مبهمی برایتان وجود ندارد. این به هوش غریزی، هوش اجتماعی، شاید از همه مهمتر؛ هوش تجربی شما و راننده، هر دو، برمیگردد. تئاتر میتواند به سرعت، هوش تجربی شما را در مواجهه با خود، افزایش دهد. در این صورت شما مشکلی با از دست دادن چند دیالوگ نخواهید داشت. آنچه اینجا مخل میشود، عادتهای شماست. عادت به انواع رسانههایی که شما آنها را با تئاتر اشتباه میگیرید. آنها انتظاراتی را در شما به وجود میآورند، مهارتهایی را در شما توسعه میدهند که در مواجهه با تئاتر؛ چندان به دردتان نمیخورَد. مواجهه با تئاتر، مهارتهای خودش را لازم دارد. این مهارتها از خاموشکردن موبایل، نخوردن پفک، رفتوآمد
نکردن، نیمساعت زودتر در محل اجرا بودن شروع به مهارتهای لازم برای گشتزدن در جهان متن ختم میشود. وقتی بر جزییات درنگ میکنیم میبینیم که نمایش میکوشد بر همه پیشفرضها و قضاوتهایمان خط بطلان بکشد و خیلی از سوالهایمان را بیجواب بگذارد. مثلا قطعیتی از جغرافیا و زمان داستان نداریم؛ در ورود و خروج آدمها گاه صدای دزدگیر اتومبیل شنیده میشود و گاه صدای کالسکه. چندبار صدای امواج دریا پخش میشود و حرکات بدن بازیگران جوریست که گویی بر سطحی شناور - مثلا کشتی - ایستادهاند. وقتی استدلالهای بازپرس را در مورد دسیسهچینی گروهبان، تیمسار و سیندرلا منطقی مییابیم و به قضاوتی قطعی نزدیک میشویم، پشتبندش گروهبان به صحنه میآید تا با حرفهایش پازل ما را به هم بریزد. ماجرای خرس ژنرال از همه مبهمتر است و تا پایان در مرز شایعه و واقعیت میماند. میشود گفت نمایش - در راستای تم سیطره شایعه بر مناسبات انسانی - عمدا از پاسخدادن به پرسشهایمان طفره میرود تا در برهوت بییقینی رهایمان کند؟ برای من ابهامی وجود ندارد. باید حواستان باشد که هیچیک از آدمهای هیچ نمایشنامهای، الزاما راست نمیگویند. آدم
راستگو به درد همین سریالهای تلویزیونی میخورد. در تئاتر آنکه راست میگوید، حداکثر همان فیل شهر قصه است هیچ کاری نمیکند. فکر کنم این توضیح هم لازم است؛ که راستگویی در اینجا با تعاریف اخلاقی صداقت در زندگی اجتماعی فرق میکند. در تئاتر یکی از اوجهای دروغگویی آنجاست که شخصیت، به خودش دروغ میگوید. یعنی که صداقت در تئاتر بیشتر ابعاد روانشناختی ـ دراماتیک دارد تا اخلاقی ـ اجتماعی. در «سیندرلا» هم حرفهایی که بازپرس میزند یا گروهبان یا دیگران، از بعد خبری، هیچ وقت قابلاعتماد نیست؛ نمیتواند به صراحت ملاک داوری قرار گیرد. آنچه باید برای شما ابهامزدایی کند، حرفهای اینها نیست؛ مناسباتی است که میان اینها و موقعیتشان شکل گرفته است. ضمن اینکه من هنوز ابهام را از محسنات یک تئاتر نمیدانم. به ایهام بیشتر احترام میگذارم تا ابهام. چهرهها اغلب خشک و بیحالت و بازیها به شدت کنترلشده و استیلیزهاند. این نوع بازی گرفتن صرفا به زیباییشناسی خاص شما بازمیگردد یا میشود در پیوند با جنبههای تماتیک نمایشنامه نیز معنایش کرد؟ شیوه بازی هم مانند سایر عناصر یک تئاتر، با تنها یک دلیل انتخاب نمیشود.
دلایل متنوعی برای هر انتخاب وجود دارد. خیلی از دلایل هم بعد از انتخاب شیوه، تازه پیدا میشوند. چون در حین تمرین، انتخابها، خودشان دارند به اجزای دیگر تئاتر سمتوسو میدهند. انتخابها از این مسیر؛ جای پای خودشان را در اثر محکم میکنند. هر انتخابی چنانچه بنیهاش قوی باشد، به انبوهی از انتخابهای دیگر شکل میدهد. بازیها در «سیندرلا» خشک و بیحالت نیستند. از جنس انتخابهای دیگر همین اجرا هستند. لازم است که لطافت آنها را درون این اجرا پیدا کنید. اگر بخواهید با عادتهای خودتان داوریشان کنید، به اشتباه میافتید. دلیل استفاده از یک بازیگر برای نقش سروان و بازپرس و تاکید بر اینکه آن دو بسیار شبیه هماند چیست؟ انگار قرار نیست این دو شخصیت باوجود تفاوتهای روشنشان به طور کامل از یکدیگر تفکیک شوند. تیمسار و گروهبان هم یک بازیگر دارند. پاسخ این پرسش شما به پرسش قبلیتان هم مربوط میشود. تنوع و شناسنامه در این اجرا؛ از خیلی چیزها گرفته شده است. از جمله؛ از لحن بازیگران هم تنوع گلدرشت گرفته شده است. از جمله؛ تفاوت فیزیکی شخصیتها هم به حداقل رسیده است. تفاوت حتما که هست. در جزییات است. در شکل
چشم و دهان و قدوقواره نیست. این ویژگی به تمی که برای این اجرا پیدا شده مربوط است. در بخشهایی از نمایش دو شخصیت را میبینیم که نقشی در ساختن درام ندارند (نوازنده پیانو و خواننده) و حضور آنها با ایجاد وقفه در خط اصلی داستان همراه است. این من را یاد اجرای اخیرتان از «مخزن» انداخت. آنجا نیز لابهلای بخشهای مختلف اجرا شبهپرفورمنسهایی میدیدیم که بهشدت با بدنه اصلی بیارتباط بودند. آیا این صرفا فرصتیست برای مخاطبی که لابهلای آن همه دیالوگ پرنکته به تنفس احتیاج دارد یا کارکرد دیگری هم میتوان برایش قایل بود؟ این هم مثل انتخابهای دیگر، یک دلیل ندارد. میان پرفورمنس و تئاتر، مرز باریکی است. در برخی زبانها که این دو واژه را به جای هم نیز به کار میبرند. تئاتر خودش کافی است برای اینکه این عناصر، این فاصلهها، این تغییر فضاها را توضیح بدهد. لازم نیست به اسم دیگری صدایش کنیم. نوازنده و خواننده هم بیارتباط با کنش نیستند. درون کنشاند. خواننده همان راوی ماست که صحنهها را اعلام میکند. نوازنده هم موسیقی کار را اجرا میکند. هر دو از درون تمرینها هم شکل گرفتهاند. تماشاگر هم دوستشان دارد.
وقتی یک تماشاگر شکل درام را عوض میکند، معلوم است که نوازنده هم دارد این کار را میکند. نمیشود که نقشی در ساختن درام نداشته باشد. احتمالا منظور شما ربط اینها به قصه و روایت است که اینها در ساخت روایت هم نقش صریح و مستقیم دارند. در مخزنی که سال 90 اجرا شده هم؛ چهارپایهها و افرادی که اطراف آنها میپلکیدند، از ارکان مهم در آن اجرا شده بودند. هرچند، بار معنایی بسیاری از دیالوگها مثل «به صدای زمین گوش کن» چشمگیر است، اما اینجا ابعاد فلسفی در یک ساختار دراماتیک حل شده و کاملا در راستای داستانپردازی به کار گرفته شده. با این حال به نظرم در بخشهای پایانی، وزن اخلاقی ـ فلسفی جملات به وزن نمایشیشان میچربد و این قدری، یکدستی اجرا را دچار خدشه کرده است. این مساله در مونولوگ نهایی سروان تشدید میشود؛ گویی قرار است او ایدهای را که پیشتر به خوبی به فرم درآمده، در قالب خطابهای پیامدار ابلاغ کند. در این متن همه دارند تلاش میکنند که بفهمند چه خبر است. هرکدام بسته به بینش و ساختاری که دارند به گونهای شرایط را توضیح میدهند. طبیعی است که توضیحات هرکدام با دیگری، متفاوت باشد. سروان هم از جنس
خودش شرایط را توضیح میدهد. شما هم از جنس خودتان توضیح میدهید. سروان خطابهای ندارد. او دارد همهچیز را یکبار برای خودش و برای سیندرلا مرور میکند. از منظر خودش. آیا من (نویسنده ـ طراح ـ کارگردان) با سروان موافقم؟ بعید است. حتی اگر حرفهای او خطابه بود؛ چنانچه من با او موافق بودم؛ شاید خطابهای مخل میشد که این، حتما به ساختمان درام لطمه میزد. حالا که او اصلا دارد ماجرا را از منظر خودش مرور میکند، توضیح میدهد. او یک تئوریسین است. آنچه او میگوید، تئوریبافی اوست، درباره فاجعهای که خودش قربانی آن فاجعه است. شما فکر میکنید او در موقعیت پیش از اعدام، باید با چه زبانی حرف بزند؟ یا درباره چه چیزهایی حرف بزند؟ اگر مثل من و شما درباره سیندرلا حرف بزند خوب است؟ خب او هم که دارد همین کار را میکند. و کلام آخر؟ پروژه «سیندرلا» هم جمعه این هفته به پایان میرسد. این شبها عدهای روی پلههای سالن اصلی مینشینند، تماشاگر پشت در میماند. به همین خاطر؛ سه شب آخر را دو اجرائه کردهایم. طبق معمول در این پروژه هم؛ 10درصد انرژی و ذهنم صرف تئاتر شده است، 90درصد صرف انواع چانهزنیها و حواشی
کارگردانی. از چانهزنی با اپراتور صدا که دو ساعت کار در روز به نظرش خیلی زیاد میآید؛ تا چانهزنی با تماشاگری که حتی دوساعت نمیتواند بدون موبایلش زندگی کند؛ تا چانهزنی با متولی مسجدی که از دو کانکس کنار پارک تشکیل شده و بلندگوهایش به سمت دیوار سالن اصلی تئاتر شهر تنظیم است، تا چانهزنی با مدیرانی که از قضا، همهشان هم یار و همراه همان بودهاند و از هیچ کمکی هم فروگذار نکردهاند، اما معلوم نیست چرا یک هفته از 30شب اجرای ما را به گروه دیگری دادند و بعد البته با کلی چانهزنی و به سختی توانستند چهارتایش را پس بگیرند. جای شکرش باقیست. مدیر قبلی تئاتر شهر، نزدیک اجرا؛ همه دو ماه اجرای «سیندرلا» را به گروه دیگری داده بود که با درایت آقای آشنا حلوفصل شد. حالا هم اگرچه 28 شب بیشتر برای «سیندرلا» نماند؛ اما میشود به برآیند و نتیجه همه این اتفاقات نمره قبولی داد و از آنجا که احتمالا این آخرین گفتوگوی من در این پروژه خواهد بود؛ میخواهم از خانمها و آقایان قادر آشنا، محمدرضا الوند، ابراهیم گلهدارزاده و اتابک نادری، برخی دوستان تئاترشهری؛ مانند حسن جودکی، کامبیز معماری، ماریا حاجیها، آیلار عبیری، بابک
شاهعلیزادگان، میثم صفری، رضا خضرایی، یکایک دوستان راهنمای تالارها که نامشان الان در خاطرم نیست، دوستان حراست و گیشه تئاتر شهر به همچنین، از همه به خاطر اخلاق خوب و محبتی که در این مدت به گروه «سیندرلا» داشتهاند، قدردانی کنم. بخصوص از اتابک نادری مدیر و محسن حسنزاده رییس روابطعمومی تئاترشهر سپاسگذارم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.