تشکیل کمیتههای مشترک صنعت و دانشگاه
راهکاری برای پیوند 2 نهاد
علی عباسپور
گروه علم: امروزه معضل ارتباط ناکارآمد دانشگاه و صنعت یکی از موضوعات بحث در مجامع علمی و دانشگاهی است، اما کمتر کسی میتواند راهحلی برای این مشکل بیابد. دکتر «علی عباسپور تهرانیفرد» به دلیل عضویت و ریاست کمیسیون آموزش و تحقیقات مجلس شورای اسلامی در دورههای هفتم و هشتم و عضویت در شورایعالی انقلاب فرهنگی، با ساختار اداری و تشکیلاتی دانشگاهها و همچنین موانع ارتباط کارآمد دانشگاه و صنعت آشناست و یکی از افرادی است که میتواند در این زمینه رهنمودهایی ارایه دهد. دکتر «علی عباسپور» (متولد ۱۳۲۹) تحصیلات دانشگاهی خود را در رشته مهندسی برق در دانشگاه امیرکبیر و با کسب رتبه اول به پایان رساند و همزمان با استخدام در این دانشگاه، موفق به اخذ مدرک فوقلیسانس در رشته مهندسی هستهای از دانشگاه تهران با رتبه عالی شد و سپس با استفاده از بورس تحصیلی، وارد امآیتی شد و درجه تخصصی مهندسی و فوقلیسانس مدیریت سوخت نیروگاههای هستهای را دریافت کرد. دکتر «عباسپور» سپس به دانشگاه برکلی در کالیفرنیای آمریکا رفت و در رشته مهندسی انرژی هستهای دکترا گرفت. پس از اخذ درجه دکترای مهندسی به ایران بازگشت و در دانشکده مهندسی
برق دانشگاه صنعتیشریف استخدام و چندی بعد بهعنوان ریاست دانشکده برگزیده شد. امروزه بسیاری از کارشناسان به دلیل افزایش پیامدهای نامطلوب نبود ارتباط سازنده بین دو نهاد تاثیرگذار دانشگاه و صنعت، نگران آینده وضعیت علمی و همچنین اقتصادی کشور هستند. برای بررسی دقیقتر این موضوع لازم است ابتدا با نگاهی دقیقتر به این دو نهاد، با ویژگیهای هر کدام بهتر آشنا شویم. ماهیت رسالههای فوقلیسانس و دکترا که در دانشگاهها تنظیم میشود، آن است که در مرزهای دانش یا نزدیک به آن حرکت میکند. به بیان دیگر موضوعاتی برای رسالههای دکترا، انتخاب میشود که در مجلات و نشریات معتبر علمی دنیا منتشر شوند. انتشار چنین مقالههایی میتواند از لحاظ شاخص تعداد انتشار مقاله، برای کشورمان اهمیت داشته باشد. بهتازگی نیز در خبرها آمده بود که ایران از لحاظ تعداد انتشار مقاله در رشته بیوتکنولوژی رتبه هشتم جهان را کسب کرده است. از طرف دیگر در مورد صنعت ما نمیتوان گفت که در مرزهای دانش حرکت میکند. برای مثال میتوان به صنعت خودروسازی اشاره کرد. درحالیکه هماکنون انواع و اقسام خودروها در شرکتهای بزرگ دنیا تولید میشود، شرکتهای
خودروسازی ما چندان در عرصه نوآوری و رقابت موفق نبودهاند. پس در اینجا میبینیم بین آنچه به شکل مقاله در مرزهای دانش و در دانشگاه تولید میشود، با فناوریهای صنعتی (که چندان هم جدید نیستند)، فاصلهای وجود دارد. امروزه صنعت ما مشکلات فراوانی دارد، از جمله اینکه نمیتواند از دستاوردهای علمی دانشگاهها (که به شکل پایاننامهها عرضه میشود)، استفاده کند. از طرف دیگر مسایل و مشکلاتی در صنایع ما هست که دانشگاهها در جریان آنها قرار نمیگیرند که البته این مشکل به دلیل نقص ارتباط صنایع و دانشگاههای ماست. در حقیقت دانشگاهها در وضعیتی هستند که صنایع از همه تواناییهای آنها آگاه نیست و در نتیجه از این تواناییها، استفاده نمیکند. این عدم آگاهی دوجانبه، باعث فاصله گرفتن صنعت و دانشگاه میشود. نکته دیگری که باید اشاره کرد آن است که دانشگاه روی موضوعهای پژوهشی و بحث تحقیق و توسعه (R&D) کار میکند اما صنایع ما در زمینه تولید فعالیت میکنند. البته ما صنایعی داریم که بخشهای تحقیق و توسعه دارند و در عرصه تحقیقات نیز فعال هستند اما صنایع ما، آنچنان که شایسته است در زمینه تحقیقات فعال نیستند زیرا هزینههای برنامههای
تحقیق و توسعه بسیار زیاد است و از طرف دیگر، همه کارهای تحقیقاتی، لزوما به نتیجه مثبت و دلخواهی که در صنایع کاربردی باشد، نمیرسد که همین موضوع برای صنعت هزینهساز است. هر چند که چنین دستاوردهایی برای یک محقق و پژوهشگر به عنوان یک پاسخ قابل قبول است، اما صنعت بیشتر به دنبال تحقیقاتی است که حتما بتواند از آن دستاوردها کسب درآمد و سود کند. البته در همه جای دنیا به همین صورت است که انتظار دارند بتوانند از دستاوردهای پژوهش، سود و درآمد کسب کنند اما باید در نظر داشت بسیاری شرکتهای معتبر در کشورهای پیشرفته دنیا، با صرف هزینهها و همچنین صبر زیاد، به نتایج سودآوری میرسند که همه هزینههای تحقیقاتی را جبران و سود کلانی را نصیب شرکت میکند. بسیاری از شرکتهای فعال تولیدی پربازده، بر همین منوال عمل میکنند، یعنی ابتدا هزینههای زیادی را برای تحقیقات صرف میکنند اما در نهایت پس از گذشت مدت زمان طولانی، بالاخره محققان زبده (که هم از دانشگاه هستند و هم از خود صنعت)، این پژوهشها را به نتیجه میرسانند. در نهایت این تحقیقات که ممکن است طی مدت 10سال با صرف هزینههای زیاد، انجام شده باشد به محصولی تبدیل میشود که
میتواند به کسب درآمدهای کلان برای شرکت منجر شود اما چنین توانی در صنایع ما موجود نیست یا نمیخواهد چنین تحقیقات زمانبر و هزینهبری را انجام دهد. شاید صنایع ما نمیتوانند سرمایهگذاریهای طولانی مدت انجام دهند که این موضوع با چارچوب تفکر دانشگاهها سازگار نیست. در کنار اینها، تلاطمهای مدیریتی در بخش صنایع نیز بسیار تاثیرگذار است. برای مثال تصور کنید که مدیر یک بخش صنعتی یا مسوول اجرایی که به تحقیقات اهمیت میدهد، برای درازمدت برنامهریزیهایی میکند اما یک مرتبه، تغییر میکند و فرد دیگری به جای او میآید، ممکن است در این تغییر وتحولها، آن برنامهریزیها فراموش شود و اصلا مسیر دیگری را در پیش گیرند که باعث میشود کارها ناقص بماند. این ناقصماندن کارها، در کشور ما بسیار عادی است زیرا مدیران اجرایی مرتب تعویض میشوند، یعنی یک مدیر، رویه خاصی را در پیش میگیرد و مدیر دیگر، سلیقه دیگری را اعمال و مسیر دیگری را طی میکند. بنابراین من معتقدم که نه دانشگاه باید خودش را کامل و بیعیب بداند و نه صنعت. من فکر میکنم در مسیر ارتباط صنعت و دانشگاه، هر دو بخش باید یک مقداری از ایدهآلهای خود عدول کنند تا افکارشان
به هم نزدیکتر شود. یعنی دانشگاه در کنار کارهای تحقیقاتی جدی و سطح بالا (که انجام آنها لازم و ضروری است)، کمی هم به فکر انجام کارهای تحقیقاتی با کاربرد در صنایع باشد. البته در نظر داشته باشید که اگر دانشجوی دکترا، یک مقاله علمی سطح بالا نداشته باشد برای فارغالتحصیلی با مشکل روبهرو میشود به همین دلیل دانشجویان به سمت تحقیقات سطح بالا کشیده میشوند که صنعت ما فعلا در حدی نیست که بتواند از این تحقیقات سطح بالا استفاده کند. اما دانشگاه حتما باید بخشی از نیروهای خود را برای ارتباط با صنعت و حل مشکلات صنعتی اختصاص دهد که با توجه به تغییراتی که در آییننامه ارتقای استادان انجام گرفته است، میتوان امیدوار بود مشکلات صنعتی ما با همکاری موثر این دو نهاد، حل شود. نکته مهم دیگری که باید به آن اشاره کرد آن است که محصولاتمان از نقطه نظر صنعتی، در حدی نیست که توان رقابت در عرصه بینالمللی را داشته باشد. در بسیاری از عرصهها، رقابت باعث ظهور تکنولوژیهای برتر تولید بیشتر و قیمت کمتر میشود در حالی که ما چنین امکانی را برای رقابت نداریم اما در جاهایی که صنعت ما خواسته رقابت کند و به صادرات فکر کند، ناچار شده است که به
رقابت روی آورد. اگر صنعت ما به سمت تولید و بهویژه صادرات توجه کند و ما خودمان را در قد و قواره رقابت بینالمللی احساس کنیم، آن موقع صنعت ناچار میشود که محصولات خود را با کیفیت بهتر و قیمت کمتر عرضه کند که در نهایت بتواند در رقابت بینالمللی حضور داشته باشد. اما صنعت خودروسازی ما (به دلیل برخورداری از این حمایتهای بیدریغ، قیمت بالا و مشتریانی که باید ماهها در نوبت بمانند)، هیچوقت خود را ملزم نمیبیند که محصولات خود را بهینه کند و مثلا مصرف بنزین آنها را کاهش دهد. به همین دلیل صنعت ما در جا میزند و پیشرفت نمیکند. وقتی سیاستگذاریها بهگونهای است که از این صنعت بهشدت حمایت میشود، میتوان انتظار داشت که پیشرفت در این صنعت کند باشد البته این وضعیت را میتوان به صنایع دیگر نیز تعمیم داد. صنایع ما سالهاست که پیشرفتی ندارند و بخش تحقیق و توسعه آنها هم چندان موثر نیست. یکی از نکات مهم برای پیشرفتهای علم و فناوری، وجود رقابت در عرصه تولید است. هر تولیدکنندهای میداند اگر نوآوری نداشته باشد، باید عرصه را به رقیبان واگذار کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.