آسیبشناسی مدارس غیرانتفاعی
عبدالله علی اسماعیلی . كارشناس تعليم و تربيت
طبق اصل سیام قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران دولت موظف است وسایل آموزشوپرورش را رایگان برای همه ملت تا پایان دوره متوسطه فراهم سازد. اما مدارس خصوصی در هر کشور، یکی از نمودهای دموکراسی و آزادی است. زیرا عدهای از مردم در هر جامعهای ممکن است ترجیح دهند به آموزشوپرورش بهعنوان یک کالای تجملی نگاه کرده و به صرف هزینه بالا برای تربیت فرزندان خود مباهات کنند. در کشورهایی که از فلسفههای غیرپراگماتیستی برخوردارند -از جمله ایران و بسیاری از کشورهای عربی- این پدیده کمی پررنگتر به نظر میآید. مدارس خصوصی حتی در کشورهایی که دارای نظامهای بسیار پیشرفته آموزشوپرورش هستند مانند انگلستان (که در سالهای اخیر با توجه به افت شدیدی که کرده است به رده ششم ردهبندی جهانی رسیده است) یا ایالات متحده هم متداول است. برای مثال هفتدرصد از دانشآموزان بریتانیایی در مدارس خصوصی درس میخوانند. اما از ديدگاه دولت، تاریخچه و فلسفه تاسیس مدارس غیرانتفاعی مربوط به اواخر دهه 1360 میشود که همزمان با رسیدن موج افزایش جمعیت نیم دهه اول انقلاب اسلامی به سن مدرسه، نظام آموزشوپرورش ایران شاهد سیل گروه سنی لازمالتعلیمی بود که
برنامهریزی آموزشی متناسب با آن در کشور نشده بود. مدارس با تشکیل چند شیفت کلاسهای درس بهویژه در شهرهای بزرگ از جمله تهران به سختی توان پاسخگویی به این گروه سنی را داشتند. شاید بهترین تصمیم برای کاهش بار مالی کمرشکن جمعیت دانشآموزی در آن زمان، تصویب تشکیل مدارس غیرانتفاعی بود. عنوان غیرانتفاعی حکایت از مدارسی داشت که از دولت هیچ انتفاعی نمیگرفتند. ایهامی که در این نام بود موجب میشد مردم تصور کنند که این مدارس هستند که بهصورت غیرانتفاعی کار میکنند و سودی عاید صاحبان آنها نمیشود. در عین حال عبارت غیرانتفاعی نام مدارس خصوصی و ملی رژیم گذشته که پس از انقلاب بهعنوان یکی از مظاهر سرمایهداری شاهنشاهی تقبیح میشد را هم در اذهان عمومی تداعی نمیکرد. حضور مدارس غیرانتفاعی در کنار مدارس دولتی موجب میشد که اصل سیام قانون اساسی نیز به قوت خود قابل اجرا و دفاع باشد. پس از گذر موج جمعیتی نیمدهه اول انقلاب، فشار جمعیت 15 تا حدود 19میلیونی دانشآموزی رو به افول گذاشت، اما مدارس غیرانتفاعی به قوت خود باقی ماندند. به نظر میرسید پس از عبور دولت از بحران جمعیت دانشآموزی وقت آن باشد که هم مدارس دولتی و هم
مدارس غیرانتفاعی در وضعیت خود بازبینی کنند، اما متاسفانه این اتفاق رخ نداد. بازبینیهای ضروری مدارس غیرانتفاعی در سطور بعدی تحلیل میشود. نخستین ایرادی که باید دولت در پی برطرفکردن آن باشد، موضوع نظارت بر عملکرد مالی مدارس غیرانتفاعی است. اگرچه وزارت آموزشوپرورش برای شهریه مدارس غیرانتفاعی چارچوبی مشخص کرده است اما آنچه در واقعیت شاهد هستیم، بسیار متنوع و متفاوت با چارچوب تعیینشده از سوی وزارتخانه است. مدارس غیرانتفاعی در شهرهای کوچک با شهریهای چندصدهزارتومانی در مقابل مدارس شهرهای بزرگ -بهویژه مناطق مرفه تهران- با شهریه چندمیلیونی شکافی را ایجاد کرده است که قابلتوجیه نیست. بدیهی است که مدارس هم همه پولهای خود را تحت نام شهریه از والدین دریافت نمیکنند اما بههرحال پولی است که گرفته میشود. اما نفس دریافت وجه، تنها بخش آسیبشناسی مدارس غیرانتفاعی نیست. بلکه نحوه هزینهکردن این وجوه میتواند آسیب اصلیتری باشد. سوال این است که وقتی مدرسههايي با تعداد 500 دانشآموز، شهریهای در حدود هفتمیلیونتومان دریافت میکنند، آیا سرانه 10مترمربع فضا برای هر دانشآموز را تامین کردهاند؟ آیا آزمایشگاه مدرسه
سهمی لااقل پنجدرصدی از بودجه مدرسه را به خود اختصاص داده است؟ آیا حقوق معلمان این مدارس به اندازه حداقل دستمزد تعیینشده از سوی وزارت کار هست؟ آیا وسایل تکنولوژی آموزشی در مدرسه به اندازه کافی هست؟ اینها سوالاتی هستند که بهطور تقریبی از مدیران هرکدام از مدارس غیرانتفاعی پرسیده شود با اقتدار پاسخهای مثبت را بهدنبال دارد. اما آیا بر این پاسخها نظارتی از سوی وزارتخانه وجود دارد یا خیر؟ برای روشنترشدن عمق ماجرا باید گفت تمام پرسشهایی که در چند سطر فوق طرح شد با چشمانداز ایرانی پرسیده شدهاند. حال آنکه مدارس در جهان امروز با آنچه ما بهعنوان مدرسه آنها را میشناسیم تفاوتی از زمین تا آسمان دارند. برای مثال وقتی پرسیده میشود که آیا آزمایشگاه در مدرسه پنجدرصد از بودجه مدرسه را تشکیل میدهد منظور همین آزمایشگاهی است که ما تصور میکنیم، نه آزمایشگاهی که مدارس ژاپن یا کره به آنها مجهز هستند. حال آنکه با مقایسه شهریه مدارس ایران و دیگر کشورهای جهان -که به راحتی در اینترنت قابل دسترس است- مشاهده میشود که شهریه مدارس ایران گاه از مدارس لوکس مالزی -که در حال حاضر جزو پنج نظام برتر جهان است- بیشتر است. آیا
روشهای تدریس معلمان مدارس غیرانتفاعی تفاوتی با سایر مدارس دارد؟ آیا آموزشهای ویژهای برای آنها در نظر گرفته شده است؟ آیا مدارک تحصیلی مدیران و ساير كاركنان آنها تفاوتی با مدارس معمولی دارد؟ آیا مربی بهداشت، روانشناس، مددکار اجتماعی، یک کارشناس مامایی (برای مدارس دخترانه)، یک كارشناس بهداشت دهان و دندان برای دبستانها در چارت سازمانی این مدارس اجباری شده است؟ اگر همه اینها در مدارس غیرانتفاعی واقعا محقق شوند و یک قشر سنی با مجموعهای از سلامت بالاتر پای به عرصه جامعه بگذارند و سود آن در طولانی مدت به همه جامعه برسد، عملکرد مدارس غیرانتفاعی قابلدفاع خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.