گفتوگوی «شرق» با محمود مهرمحمدی، سرپرست دانشگاه فرهنگیان درباره کارنامه مدارس غیرانتفاعی:
رقابت، شاهکلید ارتقای کیفیت در مدرسه است
نگار حسینی . عكس: مهدی حسنی، شرق
هنگامی که در اوایل دهه 70، مدارس غیرانتفاعی جدید برای نخستینبار در ایران تاسیس شدند، فلسفه این اقدام از اساس کوچکترکردن آموزشوپرورش و سپردن بخشی از آن به بخش خصوصی بود. حالا با گذشت حدود سهدهه از این اقدام، زمان آن رسیده است که برای ارتقای کیفیت آموزش در ایران، رقابت میان خود این مدارس خصوصی ایجاد شود. در حال حاضر 96درصد بودجه عمومی وزارت آموزشوپرورش به حقوق معلمان اختصاص مییابد. با خصوصیشدن بحث آموزش این بودجه را میتوان در بخش پژوهش هزینه کرد. سپردن آموزشوپرورش بهتمامی به بخش خصوصی، موضوعی است که بهتازگی در ایران مطرح شده است. «محمود مهرمحمدی»، استاد تعلیموتربیت دانشگاه تربیتمدرس که خود «استقرار پارادایم یا رویکرد رقابتی در ارتباط با مدیریت آموزشوپرورش» را مطرح کرده، معتقد است که بهطور کلی عرضه خدمات آموزشی مانند هر خدمت اجتماعی دیگر توسط نهاد اجتماعی مدرسه باید در بستری آمیخته با رقابت انجام پذیرد و درواقع رقابت، شاهکلید ارتقای کیفیت در مدرسه است. با مهرمحمدی در مورد رقابت در عرصه آموزشوپرورش و مدارس غیرانتفاعی گفتوگو کردهایم. عقیده شما بهعنوان یک کارشناس
آموزش در مورد مقوله مدرسه غیرانتفاعی چیست؟ آیا مدارس غیرانتفاعی توانستهاند با فلسفهای که اساس شکلگیری آنها بوده است، بهکار خود ادامه دهند؟ مقصودم این است که آیا عملکرد آنها با آنچه برای آن تشکیل شده بودند، همخوانی دارد؟ من اساسا تصور میکنم بهطور کلی عرضه خدمات آموزشی مانند هر خدمت اجتماعی دیگر توسط نهاد اجتماعی مدرسه باید در بستری آمیخته با رقابت انجام پذیرد. این درواقع استقرار پارادایم یا رویکرد رقابتی در ارتباط با مدیریت آموزشوپرورش است. این رویکرد البته اصولی دارد که باید در رسیدن به آن مورد توجه قرار گیرند. نخستین مورد این اصول، رقابت است. رقابت، شاهکلید ارتقای کیفیت در مدرسه است. این عامل موجد تلاش مستمر همه کنشوران برای دستیابی به تعالی و زداینده روح رخوت و بلیه روزمرگی است. در نظام آمیخته با رقابت، پیشروها در عرصه ارایه خدمات آموزشی و تربیتی میمانند و پسروندگان و درجازنندگان از هستی ساقط میشوند. پس رقابت در این چارچوب تشریفاتی نیست و واقعی و حتی بیرحمانه است. این نوع رقابت در پارادایم مدرسه دولتی نمیتواند بیفتد. لاجرم باید مدرسهداری را امری غیرحاکمیتی و در بخش خصوصی و عمومی
جانمایی کرد. به گمانم این موضوع، رقابتمحور شدن در عرصه آموزشوپرورش از آنجا که بحث تازهای است، لازم است بیشتر در مورد آن توضیح داده شود. آیا این رقابتی که شما به آن اشاره میکنید، مشابه رقابتی است که در سطح کلاسهای درس جریان دارد؟ هنگامی که از آموزشوپرورش رقابتمحور صحبت میشود تصور میشود این رقابت یک رقابت کور و بیجهت است و در سطح کلاس درس رواج داده میشود حال آنکه هیچیک از اینها نیست. همگان آثار سوء رقابت را میدانند من هم ابدا آن مدل رقابت را ترویج نمیکنم بلکه منظورم رقابتی جهتدار و هدفمند در سطح کلان و برای ارایه خدمات آموزشی با کیفیت بهتر است. یک چنین رقابتی شرط بقای مدارس خواهد بود. به این معنا که مدرسهای که برنامههای بهتری ارایه کند، باید قدرت ماندگاری داشته باشد. بنابراین اگر مدارس نمیتوانند خواستههای والدین را ارضا کنند، مثل هر پدیده اجتماعی دیگری تقاضا برای آنها کم میشود و از عرصه رقابت خارج میشوند. فرض کنیم که این شیوه از رقابت و غیردولتی شدن در مدارس ایران امکان ایجادشدن داشته باشد، در این صورت عملکرد این مدارس چگونه ممکن است مورد داوری قرار گیرد و
اساسا معیارهای این داوری چه چیزهایی ممکن است باشند؟ قضاوت نهایی درباره کیفیت مدرسه توسط دانشآموز و والدین او اتفاق میافتد. والدین برپایه قضاوت خود نسبت به کیفیت آموزشی و تربیت مدرسه دست به انتخاب مدرسه میزنند (با توجه کم یا بیش به نظر دانشآموز) و به این ترتیب حق حاکمیت تربیتی خود را محقق میکنند. در این زمینه ابهامات و اشکالاتی ممکن است به ذهن خطور کند. مهمترین آنها اینکه آیا والدین براساس ملاکهای صحیح داوری میکنند یا بر مبنای ملاکهای کاذب؟ در پاسخ به این پرسش باید گفت که حاکمیت موظف است برای بالابردن سطح دانش و بینش تربیتی والدین از هیچ کوششی فروگذار نکند. اما این حق مسلم را نمیتواند از آنان سلب کند. در بند بعدی نیز پارهای از نگرانیهای مربوط به این بند از حیث دامنه مانوری که مدرسه دارد و در آن چارچوب باید به جلب نظر متقاضیان بپردازد برطرف میشود. نتیجهای که از این بند حاصل میشود استقرار نظام توزیع تقاضامحور منابع دولتی (استفاده از پتهها یا بنهای آموزشی) نیز هست. من درباره تعیین ارزش پتهها هم قایل به اعمال ضرایبی هستم که با دهک اقتصادی خانواده نسبت معکوس دارد. و در
نهایت نقش وزارت آموزشوپرورش در این میان چیست؟ آیا رسالت وزارت آموزشوپرورش با این راهبرد نادیده گرفته نمیشود؟ وزارت آموزشوپرورش برای مدرسهداری بر اساس سیستم رقابتی حکم ریلگذار را دارد. به عبارت دیگر مدرسه بر مبنای سیاستهای نماینده حاکمیت حرکت میکند و نظارت بر عملکرد برای اطمینان از التزام به سیاستها نیز از وظایف حاکمیتی است که توسط نماینده آن، وزارت آموزشوپرورش، به انجام میرسد. طبیعتا سازوکارهای نظارتی بسیار دقیقی باید طراحی شود تا خطاها و خلافها به حداقل رسیده و البته نفس کنشگران را نیز از سوی دیگر در سینه حبس نکند. در چنین راهبردی و البته بهطور کلی در فضای رقابتی مدارس، مهمترین عاملی که میتواند تقاضا را برای یک فضای آموزشی بیشتر کند، چه میتواند باشد؟ عامل اصلی تحقق کیفیت برتر معلمان هستند. به عبارت دیگر مزیت رقابتی هر مدرسه یا برگ برنده آن در درجه اول معلمان آن هستند. بنابراین در سیستم رقابتی باید برای معلمان، همانند مدرسه، قایل به حضور در چرخه رقابت دایم و واقعی بود. یعنی پذیرش این معنا که برای بقا در این حرفه باید ارتقای سطح شایستگیهای حرفهای را نصبالعین
قرار داد و نهتنها هیچ فرصتی را از کف نداد، بلکه فعالانه بهدنبال کشف و خلق فرصت نیز بود. در این سیستم معلم بهعنوان مهمترین و تاثیرگذارترین کنشگر عرصه تعلیم و تربیت باید دریابد که تلاش در زمینه بالا بردن سطح مزیتهای حرفهای امری جدی است و اگر کم بگذارد، به اصطلاح کم میآورد (فرصتهای شغلی را از دست میدهد و بهترها جای او را میگیرند). در این سیستم استخدام دولتی معلم بیمعنا میشود و نظامهای تامین اجتماعی پشتیبانی از دارندگان گواهینامه صلاحیت معلمی را برای دوران تعریف شده بیکاری برعهده خواهند داشت. به اعتقاد شما با سیستم فعلی میتوان این شیوه رقابت را در عرصه آموزشوپرورش عملی کرد؟ برای عملیشدن رقابت، انعطاف در برنامههای درسی ضروری است. مدرسه امکان بالقوه مانور و به کار بستن ابتکارات آموزشی و تربیتی داشته باشد. از برنامه درسی صددرصد تجویزی چنین امکانی برنمیخیزد. به دیگر سخن مساله آزادسازی معقول برنامه درسی و خروج آن از وضعیتی که اصطلاحا به آن مقاوم در برابر معلم گفته میشود از لوازم قطعی این سیستم است. در سند تحول، الگویی برای برنامه درسی ارایه شده که در پستهای پیشین متعرض آن
شدهام. آن الگو میتواند تامینکننده این مقصود باشد چراکه دارای بخشهای سهگانه تجویزی، نیمهتجویزی و غیرتجویزی است. در نهایت به اعتقاد شما آیا زیرساختها برای رسیدن به این فضای رقابتی در آموزشوپرورش در حال حاضر در ایران مهیا هست یا خیر؟ کار دشوار است. اما میتوان این رویکرد را پذیرفت و بهتدریج به سمت آن حرکت کرد. زیرساخت در درجه نخست، تفکر تازه نسبت به آموزشوپرورش است. من فکر میکنم تفکر در آموزشوپرورش یا بسیار سنتی است یا بسیار آرمانگرایانه. نمایندگان تفکر سنتی تصور میکنند با همین نگاه سنتی میتوان پیش رفت و نمایندگان تفکر آرمانگرایانه تحول در آموزشوپرورش را منوط به تحولات کلان در عرصههای اقتصادی، فرهنگی و... میدانند. من اتفاقا فکر میکنم نه آن نگاه سنتی کارکردی است و نه اینکه آموزشوپرورش به شکل سنتی و روزمره اداره شود و آرامش محیطهای آموزشی در همین حد موجود حفظ شود. دیدگاه آن عدهای که به تغییر و تحول در عرصه آموزشوپرورش در نتیجه تحولات کلان معتقدند، در عمل به پاککردن صورت مساله خواهد انجامید. اما موردی که من مطرح کردهام، راهبردی است که میتواند بدون وابستگی به تغییر و
تحولات بنیادین، امید تحول و ارتقای آموزشوپرورش را زنده کند. در عین حال مقصودم این است که این راهبرد رقابتمحور کردن در عرصه ارایه خدمات آموزشوپرورش است که البته زیرساختها برای رسیدن به آن فراهم نیست. این راهبرد، خود معرف یک پارادایم دیگر است که در درجه نخست باید بین سیاستگذاران و مدیران عالی این حوزه نگرش مطابق با این راهبرد به وجود بیاید. این مهمترین عامل زیرساخت است که موجود نیست و البته مشخص نیست چه اندازه زمان لازم است تا مهیا شود. ولی در عین حال اجرای آن نیازمند مقدمات اجرایی دیگر نیست. یعنی آموزشوپرورش میتواند راسا کار ساماندهی مدارس را بر عهده بگیرد و از این نظر مشکلی نخواهیم داشت. البته شما اشاره کردید آن چیزی که ما هماکنون بهعنوان رقابت در مدارس غیرانتفاعی با آن مواجه هستیم با راهبریاي که شما در سطح کلان مطرح و به آن اشاره کردهاید، متفاوت است. اما میخواهم بپرسم آیا در حال حاضر به اعتقاد شما استخدام معلمان در مدارس غیرانتفاعی ایران، بر اساس کارایی و توانایی هست یا خیر؟ اگر جز این باشد مدرسه آسیب میبیند. عقل سلیم در بخش خصوصی چنین چیزی را اقتضا میکند. اگر ملاکهای
دیگری برای جذب معلمان در میان باشد والدین نسبت به مجموعه بدبین میشوند. با توجه به گفتههای شما آیا مدارس غیرانتفاعی موجود در ایران توانستهاند این شکل فضای رقابتی را ایجاد کنند یا خیر؟ بالاخره میان خودشان رقابت برقرار است. بعضا شاهد تلاشهای نوآورانه برای ترویج برند خودشان نیز بودهایم. البته در این اواخر مدارس شهریهای دولتی زیادی هم تاسیس شدهاند که موجب گستردهشدن سطح رقابت گرچه به شکل غیرمنطقی و غیرمتعارف شده است (مانند افزایش چشمگیر مدارس تیزهوشان). شاید به همین دلیل هم شاهد تعطیلشدن تعداد قابل توجهی از مدارس غیردولتی در سالهای اخیر بودهایم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.