|

دیپلماسی علنی و پلکانی

داوود محمدی . سردبیر

مناسبات ایران و آمریکا طی ماه‌های اخیر و به‌ویژه در هفته گذشته در مسیری قرار گرفته که حتی دیرباورترین ناظران را متقاعد کرده، زمان «تغییر» فرا رسیده است. سوای متغیر «تغییر لحن» و «سرعت» غافلگیرکننده طرفین، نکته بارز تحولات جاری، تعمد واشنگتن- تهران در «اعلان عمومی» مواضع خویش است. بر این اساس، موضع‌گیری‌های رسمی پرشماری از سوی مقامات مسوول دو طرف اعلام شده که بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های جهان داشته است. گزینش این رویه در حالی است که طی 34سال قطع رسمی روابط دو کشور، شایعات زیادی در رسانه‌های غربی منتشر شده که حاکی از مذاکره مستقیم «پنهان» یا رایزنی غیرمستقیم و «با واسطه» دیپلمات‌های ایرانی و آمریکایی بوده است. رخدادهایی همانند سفر هیات آمریکایی به تهران در خرداد 1365 که با وجود ارایه روایت‌های متفاوت از حواشی آن، نهایتا، اصل خبر انجام سفر، در پایتخت‌های هر دو کشور به تایید رسمی رسید یا همراهی ایران با آمریکا در جریان حمله به افغانستان و عراق، یا اندکی بعدتر مذاکره «کراکر» و «کاظمی‌قمی» درباره بحران عراق پس از صدام، موجب شدند... تا علاوه بر باور مذاکرات مستقیم، شایبه دیپلماسی «پشت پرده» ایران و آمریکا به‌شدت تقویت شود، تا حدی که گاه به اغراق آمیخته و کوچک‌ترین نشان مستند و حتی نامستندی، گواهی بر دیدار دیپلمات‌های طرفین معرفی و حتی ورود برخی مقامات بلندپایه کشورهای ثالث به تهران نیز به روا یا ناروا، صرفا، از دریچه مبادله پیام میان تهران - واشنگتن از کانال «میانجی» تحلیل می‌شد. میانجی‌هایی که برخی «حسن‌نیت» داشتند و بعضی دیگر «نگاه کاسب‌کارانه» و اولویت‌شان تامین منافع خود و نه، رفع کدورت واشنگتن - تهران.هر چند، جایگاه جهانی آمریکا و قدرت منطقه‌ای ایران، پذیرش وجود سطحی از دیپلماسی «پنهان» را گریزناپذیر می‌کند اما در مقام مقایسه باید پذیرفت دیپلماسی «علنی» چند هفته اخیر دو کشور، انطباق بیشتری با منافع ملی دارد که اهم دلایل آن عبارتند از: 1- دیپلماسی «پنهان» گذشته در خدمت حل پاره‌ای از چالش‌های «خرد» و «موردی» بوده، اما روند کنونی دیپلماسی واشنگتن - تهران، بازنگری و تغییر در مسایل «کلان» و «موانع اصلی» قهر دیپلماتیک 34ساله طرفین را نشانه گرفته است. 2- ریسک دیپلماسی «پنهان» موجب شده بود تا رتبه مقامات و دیپلمات‌های درگیر دیپلماسی «پنهان»، نه چندان بلند پایه باشد که این امر، دستیابی به توافق و ضمانت اجرای آن را با تردیدهای جدی مواجه می‌ساخت اما در حال حاضر، عالی‌ترین مقامات دیپلماتیک دو کشور، سکاندار تنش‌زدایی شده‌اند و این رخداد، بسترساز سهولت پیشبرد مذاکره و افزایش اطمینان به اجرای توافق‌ها شده است. 3- در جریان سفر هیات آمریکایی به تهران در سال‌1365، نبود اطلاع‌رسانی در مرحله پیش از افشای سفر، فرصت طلایی را به تندروهای آمریکایی و ایرانی داد تا با قوت وارد عمل شوند و با بسیج افکار عمومی جوامع خود، این فرصت بهبود روابط را به تهدیدی برای ادامه مذاکره تبدیل کنند. اکنون؛ گویی، با تجربه‌آموزی از پیامدهای این ماجرا، هر دو کشور، دیپلماسی «علنی» را برای تنش‌زدایی برگزیده‌اند تا هم حمایت افکار عمومی داخلی و جهانی برانگیخته شود و هم با ندادن بهانه به تندروهای داخلی‌شان، میدان مانور مخالفان آشتی دیپلماتیک را محدود سازند. 4- دیپلماسی «پنهان» همواره در معرض آسیب‌پذیری از ناحیه رقابت‌های جناحی دو کشور قرار دارد زیرا برخی فعالان سیاسی در ایران و آمریکا، موضوع چالش دیرپای واشنگتن- تهران را به چشم حربه‌ای برای حذف رقیب داخلی و ابزاری برای کسب پیروزی سیاسی انتخاباتی نگریسته‌اند و دیپلماسی «پنهان» نیز از تلاطم این نگرش مصون نبوده است. اما در وضعیت حاضر، حضور مقامات بلندپایه در راس هیات‌های دیپلماتیک و تبدیل موضوع ذوب کردن یخ روابط به موضوعی «ملی»، مذاکرات را از گزند سوءاستفاده جناحی احتمالی، دور نگه می‌دارد. 5- دیپلماسی «علنی»، نگرانی افکار عمومی را از بده و بستان‌های مغایر منافع ملی طرفین کاهش می‌دهد و سکانداران مذاکره هم با احساس رصدشدن توسط افکارعمومی داخلی‌شان، نهایت اهتمام خود برای صیانت از مصالح ملتشان را به خرج می‌دهند. خروجی این نکته، افزایش افکار عمومی از روند و نتایج مذاکرات است. نکته شایان توجه آنکه انجام نشدن دیدار «اوباما» با «روحانی» در حاشیه نشست مجمع عمومی سازمان ملل- که بسیاری از کارشناسان و جهانیان وقوع آن را محتمل می‌دانستند - نشان داد با وجود گام‌های سریع و مثبت اخیر واشنگتن - تهران، هنوز، مصلحت‌سنجی‌ها و دوراندیشی‌های رایج دیپلماتیک در حدی است که سرعت‌گیری فزون‌تر روند عادی‌سازی مناسبات را دشوار جلوه‌گر می‌کند. این احتیاط، منطبق با طبیعت دیپلماسی است اما سرعت شگفت‌انگیز ارسال پالس‌های مثبت طرفین، توقع شکستن طلسم 34ساله در زمانی اندک را دامن زده بود. اینک، دیداری تاریخی که می‌توانست نقش عاملی «شتابزا» در پیشبرد مذاکرات را ایفا کند، به وقوع نپیوست ولی فضای مثبت حاکم بر روند آشتی دیپلماتیک همچنان پابرجاست و دیدار نکردن روسای جمهور دو کشور، اگر تا پایان سفر روحانی هم پابرجا بماند نه به معنای کاهش عزم آنان یا بازگشتن طرفین به «مدار صفر درجه»، بلکه موید پایبندی روحانی و اوباما به اقتضای دیپلماسی پلکانی و غیراحساسی است که در ذات خود، با سرعت‌های نامعقول، سرسازگاری ندارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.