|

نمايشنامه و تئوري ادبيات

فهرست رنج‌ها و پوچی‌ها پنجمین کتاب از مجموعه نمایشنامه‌های نشر «بیدگل»، شامل دو نمایشنامه از «تادئوش روژه ویچ» با نام‌های «فهرست» و «شهادت یا یک کم آسایشی که داریم» است. تادئوش روژه ویچ، شاعر و نمایشنامه‌نویس لهستانی و متولد سال 1921 است که آثارش بر تئاتر بعد از خودش تاثیر زیادی داشته است. اما همان‌طور که در کتاب هم آمده؛ او بیش از هرچیز یک شاعر است؛ شاعری که بسیاری از شعرهایش در همان دوره حیاتش چنان دیده و خوانده شدند که بدل به شعرهایی کلاسیک شدند؛ شعرهایی که بازنمایی دردهای همنسلان شاعر در تمدن اروپایی است. روژه ویچ در دوره جنگ و اشغال لهستان از اعضای نهضت مقاومت علیه نازی‌ها بود و خود از قربانیان سلطه در لهستان قرن بیستم است. او با آفرینش تکنیک‌های جدید نمایشنامه‌نویسی و پژوهش در نقاشی‌ها و تصاویر بازمانده از جنگ، تصویری از رنج‌ها و پوچی‌های دردناک زندگی مردم لهستان پس از کشف واقعیت‌های هولناک اردوگاه آشویتس ارایه می‌دهد. اما دو نمایشنامه‌ای که در این کتاب و با ترجمه محمدرضا خاکی منتشر شده‌اند، در شمار بهترین نمونه‌های سنت تئاتر مدرن لهستانند. معتبرترین کارگردانان تئاتر معاصر لهستان از جمله کریشتف کیشلفسکی، «فهرست» را به‌عنوان بهترین نمایشنامه بعد از جنگ دانسته‌اند. نمایشنامه «شهادت یا یک کم...» نیز در سال‌های دهه 1960 باعث تحریک جنبش دموکراتیک علیه رژیم کمونیستی شد. در این اثر جنبه‌های مختلفی از فردگرایی، فقدان مسوولیت جمعی و بی‌تفاوتی‌های اجتماعی دیده می‌شود. گزیده‌ای از تک‌گویی‌های مدرن «تک‌گویی‌های مدرن برای مردان»، گزیده‌ای است از «تک‌گویی»‌هایی که از نمایشنامه‌های معروف نیمه دوم سده نوزدهم تا دهه 1970 برگرفته شده و با ویراستاری کریس سالت و ترجمه محسن کاس‌نژاد منتشر شده است. سالت نویسنده، شاعر و کارگردان تئاتر بریتانیایی است که به‌کارگردانی‌های پرهزینه در زمینه تئاتر شهرت دارد و تاکنون با بسیاری از بازیگران بزرگ تئاتر انگلستان همکاری کرده است. او در پیشگفتار کتاب «تک‌گویی‌های مدرن برای مردان»، این کتاب را «ایستگاهی کوتاه» برای دیدار با بسیاری از نمایشنامه‌نویسانی که به کمک هم «در درازنای این راه پرچم تئاتر مدرن را برافراشته‌اند» دانسته است. «من در این کتاب قطعه‌هایی را برگزیده‌ام که مهارت و قوه خیال شما را درگیر می‌کنند و کوشیده‌ام تا به اندازه ممکن، قطعه‌های گوناگونی را بر حسب شخصیت، سن، سبک و درون‌مایه پیش‌روی خوانندگان بگذارم... کاوش در متن نمایشنامه یا اجرای یک تک‌گویی- حتی بدون هیچ هدفی- تجربه‌ای ارزشمند خواهد بود. چنین تمرینی ذهن شما را پویا و گوهر خلاقانه درونتان را زنده نگه می‌دارد.» ژان‌پل سارتر، جورج برنارد شاو، ماکس فریش، تنسی ویلیامز، برتولت برشت، داریو فو، یوجین اونیل، مارگریت دوراس و ساموئل بکت از جمله نویسندگانی‌اند که تک‌گویی‌هایی از آثار آنها در این کتاب آورده شده است. نمایشنامه‌ای شخصیت‌محور نمایشنامه «اثبات» نوشته دیوید اوبرن، چهارمین کتاب از مجموعه نمایشنامه‌های بیدگل است که با ترجمه شهاب‌الدین عادل منتشر شده است. دیوید اوبرن، نویسنده‌ای آمریکایی است که در سال 1970 متولد شده. او در سال 1977 اولین نمایشنامه بلندش با نام «آسمانخراش» را روی صحنه برد و بعد از آن در سال 2001 نمایشنامه اثبات را نوشت که شناخته‌شده‌ترین متن نمایشی او تا به امروز است. اهمیت این نمایشنامه به حدی است که توانسته در سال انتشارش تمام جوایز نمایشنامه‌نویسی مهم را از آن خود کند. از جمله جایزه پولیتزر و جایزه تونی. اثبات، آنگونه که در کتاب هم آمده، متنی شخصیت‌محور است. چراکه شخصیت‌پردازی‌های قوی و خلق لحظه‌های پرکشمکشی که وابسته به همین شخصیت‌ها هستند از مهم‌ترین بارزه‌های متن است. در ضمن حرکت همین شخصیت‌هاست که می‌توان یک قدم از لایه بیرونی کار فراتر گذاشت و به پیچیدگی روابط خانوادگی و لحظات پرتنش رسید، که سعی در بازتعریف احساسات انسان دارد. از دیگر آثار دیوید اوبرن می‌توان از «تیک تیک... بوم!» و «درباره آینده چه باوری داری؟ » نام برد. او همچنین یک اقتباس سینمایی هم از «اثبات» نوشته که در سال 2005 با همین نام روی پرده رفت. کافکای دلوز و گتاری ژیل دلوز و فلیکس گتاری، کتاب «کافکا: به سوی ادبیات اقلیت» را در سال 1975 و به زبان فرانسه می‌نویسند و ادعا می‌کنند «کسی که تا به حال موقع خواندن کافکا به صدای بلند نخندیده است، هنوز کافکا را نخوانده است.» همین ادعای عجیب کافی است تا نشان دهد که این کتاب، نگاهی متفاوت به کافکا دارد و بیش از هرچیز، به گفته مترجم فارسی کتاب، «مهر تفکر متاخر دلوز را بر پیشانی دارد.» حسین نمکین کافکای دلوز و گتاری را به فارسی برگردانده و البته کمی پیش از این ترجمه دیگری هم از این کتاب به فارسی منتشر شده بود. ترجمه رضا سیروان و نسترن گوران از این کتاب و با نام «کافکا به سوی یک ادبیات خرد» کمی پیش از ترجمه نمکین و از طرف انتشارات رخداد نو منتشر شده بود. پیش‌تر همین اتفاق درباره اثر دیگری از دلوز نیز افتاده بود. در سال 1390 کتاب «فرانسیس بیکن: منطق احساس» با دو ترجمه حامد علی آقایی (انتشارات حرفه هنرمند) و بابک سلیمی‌زاده (انتشارات روزبهان) و تقریبا همزمان به بازار کتاب ایران آمد. اما کافکای دلوز و گتاری در 9 فصل به نام‌های «محتوا و بیان»، «ادیپ اغراق‌شده»، «ادبیات اقلیت چیست؟ »، «مولفه‌های بیان»، «درون ماندگاری و میل»، «تکثیر سری»، «بلوک‌ها، سری‌ها، شدت‌ها» و «آرایش چیست؟ » نوشته شده. نمکین در مقدمه کتاب با نام «کافکا از کوچه هدایت»، به این مساله اشاره می‌کند که کافکا به واسطه ترجمه هدایت و قائمیان از «سرزمین محکومین»، به شکلی اساسی به تاریخ معاصر فارسی چسبیده است. ایده‌ها و شیوه‌های اجرایی پنجاه کارگردان معاصر تئاتر تئاتر: نظریه و اجرا، عنوان یکی از مجموعه کتاب‌هایی است که نشر بیدگل به سرپرستی علی‌اکبر علیزاد منتشر می‌کند. این مجموعه می‌کوشد تا به معرفی سنت‌های زنده و پویای تئاتر در عصر معاصر بپردازد و تاکیدنهادن بر رابطه میان عمل و نظریه تئاتر از اهداف اصلی این مجموعه است. «پنجاه کارگردان کلیدی تئاتر» نوشته شومیت میتر و ماریا شفتسووا، عنوان پنجمین کتاب این مجموعه است که با ترجمه محمد سپاهی و معصومه زمانی به فارسی منتشر شده است. هدف نویسندگان کتاب این بوده تا توجه مخاطب را به شیوه تولید آثار نمایشی برخی از کارگردانان قرن بیستم و بیست‌ویکم، که نقاط عطفی در تاریخ تئاتر ایجاد کرده‌اند جلب کنند. در این کتاب کار کسانی چون استانیسلاوسکی، آرتو، برشت، گرتوفسکی در کنار برخی چهره‌های کمتر شناخته‌شده مورد بررسی قرار گرفته‌اند. رویکرد نویسندگان در انتخاب کارگردانان و نحوه تنظیم مطالب، نگاهی جامع و موجز به برخی از بحث‌برانگیزترین مسایل تئاتر امروز از جمله خصلت تئاتری، رابطه بازیگر و کارگردان، آفرینش جمعی و مشارکت تماشاگر ارایه می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.