چالش «افق چشمانداز» از دیدگاه رقابت جهانی
محمدرضا امینی . کارشناس ارشد مدیریت اجرایی
وقتی میخواهیم به مقصدی برویم براساس مسافت، سختی راه و زمان مورد نظر، نسبت به برنامهریزی و تامین منابع اقدام میکنیم ولی وقتی نمیدانیم دقیقا کجا و چطور برویم آنگاه هر کاری میتوانیم میکنیم. امروزه برنامهریزان کمتر اعتقاد دارند که آینده خارج از کنترل ماست بنابراین برنامهریزی را طراحی آینده مطلوب و ابداع راهحلهای تحقق آن میدانند. در این تفکر، توسعه، هدف یا یکی از نتایج برنامهریزی نیست بلکه توسعه فعالیتی است که در درون برنامه روی میدهد بنابراین فرآیند توسعه روی منابع بیشتر موثر خواهد بود تا منابع بر توسعه یعنی کمبودها که نتیجه رقابت است نباید مانع توسعه شود و راهحل غلبه بر محدودیت رشد، توسعه نامحدود خواهد بود. نظر به اینکه فرآیندهای برنامهریزی در کشور ما معمولا کمتر از چنین ویژگیای برخوردار است، بنابراین رصد دایم اسناد برنامهها جهت انجام اصلاحات در دورههای میانمدت، امری ضروری است. برای اثبات این موضوع کافی است به دو سال گذشته در طرح هدفمندی مروری داشته باشیم. طی این مدت که قیمت دلار حتی به مرز چهاربرابر رسید عملا قیمت حاملهای انرژی که تنها منبع تامین طرح هدفمندی یارانهها بود از کنترل خارج
شد. اگر براساس 60 سنت قیمت خرید بنزین میخواستیم قیمت داخلی را تنظیم کنیم باید طی این سالها قیمت 5/4برابر (حدود لیتری هزارو800تومان) میشد، که در حقیقت مابهالتفات آن را مجددا بهصورت یارانه غیرنقدی بهصورت بیهدف به تمام مردم میدهیم و عملا این طرح از نگاه اقتصاد کلان بیاثر (و شاید هم مضر) و برای مردم هم کمکهزینه کوچکی برای جبران تورم در کالاهایی جز انرژی شد. نظر به اینکه سند افق چشمانداز و سیاستهای مربوطه بهصورت رقابتی و پویا در مقایسه و رقابت با کشورهای خاص (صحیح یا غلط) تنظیم شده، بنابراین باید براساس رقابت هم آن را بازبینی کرد تا در صورت لزوم، اصلاح شود. در این نوشتار دو عبارت خودکفایی در تولید محصولات کشاورزی و توسعهیافته که در مجموعه اسناد بالادستی برنامه آمده را مورد بررسی قرار میدهیم: 1- خودکفایی: ظاهرا حتی از نظر لغت هم غلط است و باید خوداتکایی آورده میشد. به هر صورت حتما شنیدهاید که ما در تولید گوشت و شیر خودکفا شدهایم و نیاز به واردات، یا نداریم یا خیلی محدود داریم. برای بررسی خوداتکایی نخست لازم است که بدانیم شاخص مصرف چیست تا براساس آن تولید را به مرز خوداتکایی
برسانیم. برای این منظور در جداول یک و دو مصرف سرانه گوشت و شیر را در مقیاس جهانی آوردهایم. همانطوریکه مشاهده میکنید ایران در ستون اول هر دو جدول به ترتیب با مصرف سرانه سالانه 66کیلوگرم شیر و 36کیلوگرم گوشت قرار گرفته است. آیا تاکنون در جایی دیده شده که مثلا خوداتکایی در مصرف شیر یا گوشت یعنی مطابق استاندارد کدام گروه از کشورها یا معادل چند کیلو در سال؟ بدیهی است نه، مثلا اگر ما بخواهیم با استاندارد ترکمنستان (که یکی از کشورهای هدف چشمانداز است) مصرف کنیم باید تولید شیر و گوشت کشور دوبرابر شود. فراموش نکردهایم با وجود اینکه در بخشی از دو سال گذشته، ارز با نرخ مرجع به این بخش تخصیص داده شد ولی همه کنترلهایمان را روی بازار شیر و گوشت و تخممرغ و... از دست دادیم! آیا لازم نبود وقتی در سیاستهای کلان از عبارت: تامین امنیت غذایی با تکیه بر تولید از منابع داخلی و تاکید بر خودکفایی در تولید محصولات اساسی کشاورزی استفاده میشد این سوال هم مطرح میشد که با چه شاخص و معیاری؟ و اینکه شاخصهای مطرح در مورد محصولات غذایی خاص (و استراتژیک) با چه سرمایهگذاری و منابع داخلی قابل تولید خواهند بود؟ بدیهی است اگر
قرار باشد ما با استاندارد ترکمنستان، شیر و گوشت مصرف کنیم حتی در پیش از نوسانات ارزی هم خوداتکایی و به تبع آن امنیت غذایی نداشتیم، زیرا وابسته به واردات به مقدار مساوی تولید بودیم. آیا در چنین وضعیتی، عملیات و برنامههای پاییندستی با روح سند افق چشمانداز هماهنگ هستند؟ 2- توسعهیافته: این عبارتی است که در متن افق چشمانداز آمده است. تعاریفی که برای کشورهای توسعهیافته میشود زیاد است ولی ما دو شاخص، یکی نسبت صادرات و واردات به تولید ناخالص داخلی و دومی شاخص تولید ناخالص داخلی سرانه، را برای بررسی این موضوع انتخاب کردهایم. نسبت صادرات به تولید ناخالص داخلی: کشورهای توسعهیافتهای مانند آلمان، فنلاند و... حدود 30 تا 40درصد تولید ناخالص داخلی خود را یا صادر یا وارد میکنند. البته این نسبت در کشورهای مختلف متفاوت است ولی عموما بالای 20درصد است و مهمتر اینکه تنوع کالاهای صنعتی در صادرات آنها زیاد است. ولی وقتی به آمار کشورمان مراجعه میکنیم مشاهده خواهید کرد که رقم صادرات و واردات ما حدود 66میلیارد است که معادل 13درصد تولید ناخالص داخلی است که البته در صادرات هم سهم بالای 65درصد متعلق
به یک کالا بهنام نفت بوده و غالب کالاهای دیگر هم غیرصنعتی است. شاخص تولید ناخالص سرانه: جدول سه متوسط تولید ناخالص سرانه طی سالهای 2005 تا 2012 را برای دو نمونه از کشورهای توسعهیافته و در حال توسعه نشان میدهد. کشورهای در حال توسعه مانند مالزی، مکزیک، چین و... با کشورهای توسعهیافته مانند پرتغال، ژاپن، آلمان، انگلستان و... در این شاخص تفاوت اساسی دارند. مرز این دو طبقه از کشورها یک فاصله 10هزاردلاری است یعنی اگر بهترین کشورهای در حال توسعه اگر بخواهند به جرگه کشورهای توسعهیافته وارد شوند باید حداقل، تولید ناخالص سرانه خود را دوبرابر کند. فاصله ایران را هم در جدول با کشورهای توسعهیافته میتوانیم ببینم. آیا استفاده از این عبارت در افق چشمانداز، ناشی از تحلیل واقعی بوده یا بهعنوان آمال آورده شده است؟ نکته قابلتوجه درخصوص شاخص ایران این است که اگر با فرض ثابتبودن جمعیت کشور در آینده رقم این شاخص کشور با رشد سالانه 10درصد - که هرگز به فکر هیچکس در ایران نرسیده - ارتقا داده شود بعد از 10سال (سال 1406) به رقمی بالای 20هزاردلار خواهیم رسید، اگر رشد مطابق سناریوی خوشبینانه برنامه چشمانداز باشد، تحقق
چشمانداز بعد از 20سال (سال 1411) خواهد بود ولی اگر واقعیتر فکر کنیم و براساس رشد پنجدرصدی که بهطور متوسط طی این سالها تجربه شده (بهجز چند سال اخیر) بعد از 31سال (سال 1422) به افق چشمانداز خواهیم رسید (یعنی بیش از 20سال تاخیر) و البته مشروط به اینکه شاخص جهانی تا آن زمان تغییری نکند. حال فرض کنید با سیاست جمعیتی اخیر که باید جمعیت کشور به بالای صدمیلیوننفر برسد بخواهیم این شاخص را هم به دست آوریم آنگاه چه نرخ رشد اقتصادی را باید تجربه کنیم؟ آیا چنین نرخی قابل تحقق خواهد بود؟ در این صورت تکلیف این عبارت در سند بالادستی اصلی چه خواهد شد؟ امیدوارم با این بررسی کوتاه توانسته باشم ضرورت بازنگری اسناد بالادستی توسعه را نشان داده باشم زیرا با فرض پذیرش این استدلال، مهمترین خطری که اقتصاد و تمام شوونات مرتبط با افق چشمانداز را تهدید میکند الگوکردن برنامه پنجسالهای است که از این نظر چالشهای فراوان دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.