|

روحاني ميهمان ويژه اجلاس

کابک خبیری . استاد روابط بین‌الملل

«سیاست خارجی یعنی راه و روش سلوک با دنیا که تهدیدی را کم کند یا منفعتی را جذب نماید.» این جمله بخشی از سخنان آقای روحانی درخصوص تشریح سیاست خارجی توسعه‌گرای تعاملی بود که در سال 1386 بیان شد. شرایط ویژه جهانی و منطقه‌ای و تحولات در ترتیبات نظم سیاسی بین‌المللی موجب شده تا درک و سیاستگذاری در حوزه موضوعات خارجی و امنیتی در عین بهره‌مندی از اولویت و اهمیت بالا، دچار تغییر شود. آنچه مهم است، توجه به عناصری است که افزایش قدرت ملی از یک‌سو و میزان نفوذ و تاثیرگذاری در محیط خارجی از سوی دیگر است. شاید بتوان ادعا کرد که درخصوص بازیگری همانند جمهوری اسلامی ایران، ارتباط بین این دو مجموعه از عناصر به دلیل اهمیت نقش و سطح بازیگری منطقه‌ای و بین‌المللی از بیشترین اهمیت برخوردار است. ایران کشوری است با ظرفیت‌های خاص منطقه‌ای و جهانی که تحقق آن در گرو بازی هوشمندانه و خردمندانه برای افزایش نفوذ و شکل‌دهی به فضاهای حضور ملی در صحنه‌های بین‌المللی است. این امر به این دلیل از اهمیت برخوردار است که جمهوری اسلامی ایران از یک دغدغه اساسی برای ایجاد تغییر در ترتیبات سیاسی منطقه‌ای و بین‌المللی برخوردار است. پیچیدگی روابط بین‌الملل در جهان معاصر نشان از آن دارد که پیگیری هدف تغییر در نظم و ترتیبات منطقه‌ای و بین‌المللی توسط هر دولتی برای کسب منافع ملی، اجبارا فعال‌شدن در صحنه بین‌المللی و افزایش قابلیت‌ها و ظرفیت‌ها را ضروری می‌کند. اجلاس‌های عادی مجمع عمومی هر سال در سومین سه‌شنبه ماه سپتامبر آغاز و تا نیمه دسامبر ادامه می‌یابد. باید توجه داشت به دلیل حضور اغلب رهبران سیاسی جهان در این اجلاس و بیان دیدگاه‌هایی که می‌تواند نظم جهانی را تحت‌تاثیر خود قرار دهد، تحلیلگران در تنظیم منطق رفتاری کشورها از مسایل مطرح‌شده در این اجلاس بهره می‌گیرند. نکته مهم آنکه گفت‌وگوها و جلسات حاشیه اجلاس به مراتب مهم‌تر از متن آن است و می‌تواند منطق رفتاری کشورها یا دسته‌بندی‌های جهانی را شکل دهد. اجلاس امسال دارای یک موضوع ویژه و یک میهمان ویژه است. سوریه مسلما موضوع خاص مورد بحث در متن و حاشیه اجلاس مجمع عمومی خواهد بود و نحوه تعامل با آن از محدودسازی تا تغییر رژیم و مهم‌تر از همه، جنگ مورد بحث موافقان و مخالفان خواهد بود؛ موضوعی که می‌تواند تاریخ جدیدی را برای نظم خاورمیانه در قرن جدید به‌همراه داشته باشد. اما بدون تردید شخصیت ویژه این اجلاس شخص آقای دکتر روحانی است؛ سیاستمداری راهبردی با چهره شناخته‌شده در عرصه بین‌المللی که با منطقی کاملا منطبق بر واقعیت‌های عینی جهان معاصر قصد دارد تا با بهره‌گیری از عناصر قدرت ملی جمهوری اسلامی ایران، زمینه حضور فعال و سازنده ایران در عرصه بین‌المللی را فراهم آورد. اگرچه مقامات جمهوری اسلامی ایران تا پیش از سال 1376 به دلیل مسایلی همچون جنگ تحمیلی، یا نشان‌دادن اعتراض‌ به‌کارکرد منفی سازمان ملل و تبعیض این سازمان در برخورد با برخی کشورها و از جمله ایران، از شرکت در اجلاس‌های مجمع عمومی امتناع ورزیده، یا حضور فعالی در آن نداشتند، اما پس از انتخاب سیدمحمد خاتمی به ریاست‌جمهوری ایران در خرداد 1376 بار دیگر رییس‌جمهور ایران در اجلاس مجمع عمومی شرکت کرد و خاتمی پس از 12سال که از آخرین سفر یک رییس‌جمهور از ایران به نیویورک می‌گذشت، در شهریور 1377 راهی مقر سازمان ملل متحد در آمریکا شد و سخنرانی خود را در صحن مجمع عمومی با بیان فلسفه آزادی و لزوم حقوق مردم در زمینه‌های مختلف آغاز کرد و از قول رهبر معظم انقلاب، خواهان اختصاص یک کرسی دایم شورای امنیت با حق وتو به جمعیت یک‌میلیاردواندی مسلمانان جهان شد. با وجود حضور موفق ایران در طول سال‌های 1376 تا 1384 که با ابتکارهای راهبردی بین‌المللی همراه بود، هشت‌دوره حضور در این اجلاس در بین سال‌های 1384 تا 1392 فاقد بهره‌گیری لازم از ظرفیت‌های این اجلاس برای ارایه راهکارهای عملی جهت تاثیرگذاری هرچه بیشتر بر روندهای جهانی بود. منطق آرمان‌گرایانه حاکم بر این دوران و فقدان هرگونه دستورالعمل راهبردی و عملی باعث می‌شد تا چهره مشخصی از سیاست خارجی جمهوری اسلامی ارایه نشود. همین امر نتایج منفی را نیز به‌همراه داشت که عملا باعث تغییر منطق رفتار جهانی با ایران و محدودشدن سطح بازیگری و ظرفیت‌های تعامل ایران شد. حضور آقای دکتر روحانی در اجلاس سالانه مجمع عمومی سازمان ملل متحد به‌عنوان هفتمین رییس‌جمهور اسلامی ایران از چندین جهت دارای اهمیت است. نکته اول آنکه در بین تمامی روسای‌جمهور گذشته، آقای روحانی راهبردی‌ترین، باتجربه‌ترین و شناخته‌شده‌ترین فرد با سابقه سال‌ها تجربه عملی در عرصه‌های دیپلماتیک، امنیتی، راهبردی و سیاسی است. ایشان اولین فردی است که با «نگاه» و «نظریه» وارد عرصه اداره کشور شد. سابقه تعاملات دیپلماتیک و بین‌المللی ایشان نیز از وی یک چهره شناخته‌شده و آشنا به فن دیپلماسی در عرصه جهانی ساخته است. نکته دوم آنکه به جرات می‌توان گفت تیم دیپلماتیک آقای روحانی قوی‌ترین تیم در طول سالیان اخیر است. حضور دیپلمات‌های برجسته که با منطق نظم جهانی و تعاملات و نیروهای حاکم بر آن آشنا هستند، می‌تواند سطح تاثیرگذاری این حضور را بالا برده و زمینه‌های نفوذ را فراهم آورد. نکته سوم، اهمیت حاشیه اجلاس نسبت به متن آن است. آغاز دور جدید گفت‌وگوهای هسته‌ای در حاشیه اجلاس، بحث بر سر تعاملات ایران و آمریکا، مدیریت بحران سوریه و رایزنی درخصوص آن، تلاش برای رفع تحریم‌ها و فشارهای بین‌المللی، تلاش برای جذب سرمایه بین‌المللی و بازسازی جایگاه جمهوری اسلامی ایران در عرصه بین‌المللی، همگی مسایلی هستند که اهمیت بسیار بالایی به این سفر می‌بخشد و آن را از حالت یک سفر عادی خارج می‌سازد. نکته چهارم، تحرک شخصیت‌ها و رسانه‌های صهیونیستی است که از مدتی قبل سعی در فضاسازی علیه جمهوری اسلامی ایران کرده‌اند. چنین اقداماتی نشان از نگرانی آنان نسبت به جایگاه جدید ایران در عرصه جهانی دارد. دیدار برنامه‌ریزی‌شده نتانیاهو با باراک اوباما در شب قبل از اجلاس را می‌توان در همین راستا ارزیابی کرد. نکته پنجم آنکه ایشان با رویکردی عقلانی و مدبرانه به بیان مولفه‌های جدید سیاست خارجی ایران پرداخته و نگرش ایران به مسایلی همچون حقوق ملت فلسطین و جنایات رژیم صهیونیستی و اقدامات این رژیم در نقض قوانین بین‌المللی و جنایت علیه بشریت، مساله تروریسم و ضرورت همکاری جهانی برای مدیریت مسالمت‌آمیز بحران‌های بین‌المللی و جایگاه برجسته ایران در این زمینه را مطرح می‌سازد. به هر جهت حضور آقای دکتر روحانی را باید بخشی از سیاست خارجی توسعه‌گرای تعاملی ایشان دید که دقیقا بر مبنای سند چشم‌انداز طراحی شده است. بر این اساس تصمیم‌گیری درخصوص چارچوب کلان، اهداف و اولویت‌های سیاست خارجی، امکان‌پذیر شده و معنا می‌یابد. سیاست خارجی مطلوب در این متن لاجرم باید یک سیاست خارجی فعال، تعاملی، پویا و فرصت‌ساز باشد. الزامات گفتاری و رفتاری این سیاست خارجی باید ترکیبی از سازوکارها و راهکارهایی باشد که سنخیت و همگنی با ضروریات نظام سیاسی داشته باشد. این سیاست خارجی از یک‌سو زمینه‌های باروری فرآیند توسعه ملی را فراهم می‌کند و از سوی دیگری نیز به‌طور مقتدرانه، سهم افزون‌خواهانه‌تری را در تاثیرگذاری بر جهت‌گیری‌ها و شاید در نهایت، ماهیت روندها و فرآیندهای مسلط منطقه‌ای و بین‌المللی فراهم می‌آورد. از این معبر است که جمهوری اسلامی ایران قادر خواهد بود، ضمن افزایش نقش مشارکتی خود در بازی جمعی بین‌المللی، قابلیت‌ها و پتانسیل‌های لازم را جهت تاثیرگذاری بر دستورکارهای مهم و اساسی بین‌المللی یک‌سو و قدرت و قابلیت ارایه بدیل‌های مناسب و قابل‌عرضه از سوی دیگر، کسب کند. کشور ‌باید قادر به تاثیرگذاری بر تعریف تهدیدات، منافع و رویکردهای جمعی باشد. لازمه این تاثیرگذاری نیز، توانمندی و قابلیت عمومیت بخشی به درک، فهم و مفاهیم بنیادین امنیتی جمعی از یک‌سو و قدرت عرضه سازوکارهای مورد پذیرش جمعی در مقابل تهدیدات از سوی دیگر است. باید در نظر داشت که برخورداری از یک اعتبار و اعتبار مطلوب در حوزه‌های تولید دانش، ثروت، خلاقیت و رضایتمندی نیز ضروری محسوب می‌شود و این امر فقط در سایه وجود درک مثبت شایسته احترام و الگوپذیری قابل حصول است. بنابراین هرگونه زمینه‌ای که تصویری مخدوش، چالشگر، پیش‌بینی‌ناپذیر و غیرقابل‌اعتماد از کشور ارایه دهد در حوزه سیاست خارجی مضر است. داشتن «ابتکار» در این عرصه بسیار مهم است. در طول سال‌های اخیر، جمهوری اسلامی همواره در زمان‌هایی از سطح بالای نفوذ و تعامل برخوردار بوده که ابتکار را وارد سیاست خارجی خود کرده و از آن به‌عنوان یکی از چهره‌های قدرت بهره گرفته است. از این منظر، تاثیر مثبت بر نگاه‌ها، تصویرها و برداشت‌های دیگران از کشور، از اولویت بسیار بالایی برخوردار است و به‌عنوان ضرورت بنیادین، محدوده گفتاری و رفتاری سیاست خارجی کشور را تعیین می‌کند.«تعامل سازنده» الگویی مناسب برای رسیدن به این اهداف است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.