|

صحن سخنرانی‌های غرا و بی‌ثمر

حسین دهشیار . استاد روابط بین‌الملل

یکی از مهم‌ترین وجوه ممیزه صحنه بین‌المللی در قرن بیستم را محققا باید شکل‌گرفتن نهادها و سازمان‌های جهانی قلمداد کرد. در قرن نوزدهم جامعه روشنفکری در گستره اروپا به‌تدریج این باور را وجاهت و اعتبار بخشید که حل‌وفصل معضلات در صحنه داخلی و بین‌المللی نیازمند استقرار چارچوب‌های ساختاری است. گرایش‌های چپ طیف سیاسی (لیبرال‌ها، سوسیالیست‌ها، کمونیست‌ها) معادلات حاکم اجتماعی و کیفیت تعاملات بین‌المللی را کاملا قدرت‌محور و متکی بر نیروهای سنتی و اقتدارگرا تلقی می‌کردند. تداوم جنگ‌ها و منازعات بین قدرت‌های اروپایی که هزینه‌های انسانی و مادی فراوانی برای کشورهای این جغرافیا فراهم آورده ‌بود، نخبگان سیاسی قاره را به تفکر واداشت. سیاستمداران اروپایی و در مراحل بعدی رهبران آمریکایی با توجه به بحث‌های روشنفکرانه و استدلال‌های خردورزانه به این نتیجه رسیدند که به وجود آوردن نهادهای بین‌المللی این امکان را به صحنه می‌آورد که جایگاه قدرت‌های بزرگ را تقویت و مستحکم سازد و در ضمن اینکه فرصت کنترل قانونمند و هدفمند بازیگران متعارض به ارزش‌های حاکم بین‌المللی و نیروهای انقلابی را نیز میسر می‌سازند حیات یافتن نهادهای بین‌المللی از زمان پایان جنگ اول مقبولیت، مشروعیت و اعتبار در میان کشورهای بزرگ غربی یافت، زیرا آنان به این نکته وقوف یافتند که نهادهای بین‌المللی چه ابزار مفید و بهینه‌ای در راستای تامین منافع، هویت و استحکام ارزش‌های آنان می‌تواند باشد. بازیگران بزرگ غربی با درک این واقعیت که نهادهای بین‌المللی چه اهمیت بالقوه‌ای می‌توانند به عنوان یکی از منابع قدرت غرب در مدیریت منازعات بین‌المللی و سامان‌دهی به چارچوب تعاملات جهانی داشته باشند، شکل‌دادن به نهادهای بین‌المللی را در دستور کار خود قرار دادند. مهم‌ترین ساختار بین‌المللی بعد از جنگ دوم را باید سازمان‌ملل محسوب کرد که با توجه به دو منطق، حیات یافت: قادر کردن قدرت‌های بزرگ در مدیریت کلان صحنه جهانی با توجه به ملاحظات و ارزیابی‌های معطوف به تداوم جایگاه بین‌المللی خود و از سویی دیگر استقرار چارچوب‌های ارزشی که ریشه در فرهنگ و تمدن و تجربیات تاریخی اروپا دارند، در راستای اینکه بتوانند کشورهای دیگر را در مسیر رفتاری و تعاملی تعیین‌شده‌ای حرکت دهند. از مهم‌ترین ارگان‌های سازمان‌ملل در میان شش‌ارگان مهم این نهاد، مجمع عمومی است. امروزه 193عضو سازمان از این امکان برخوردار هستند که به ایفای نقشی در صحن مجمع عمومی بپردازند. برخلاف شورای امنیت سازمان‌ملل که حق نابرابر به جهت ظرفیت‌های بالای نظامی به بعضی از اعضا اعطا شده است در مجمع عمومی منطق برابری حقوقی وجود دارد. به جهت حاکمیت منطق حق نابرابر شورای امنیت از این ویژگی برخوردار است تا مجوز تهاجم مشروع و حمله نظامی را صادر کند. پنج عضو شورای امنیت که همگی به ارزش‌های سرمایه‌داری جهانی مومن و معتقد و منبع ارزش‌های مستقر حاکم را مادی و غیر ملکوتی می‌دانند این قدرت قانونی را در اختیار دارند که در مورد بقا یا اضمحلال کشورهای دیگر در معادلات بین خود تصمیم بگیرند. به‌خاطر جایگاه برخاسته از قدرت که این پنج‌کشور از آن برخوردار شده‌اند حمله و نابودی هر کشوری که اینان تشخیص بدهند (بر اساس ارزش‌ها، منافع و هویت) مشروعیت می‌یابد و امکان چالش حقوقی از بین می‌رود. حمله نظامی به لیبی ممکن شد چرا که آمریکا، فرانسه و انگلستان آن را طلب کردند و روسیه و چین هم آن را قابل‌قبول یافتند. تمامی توجیهات اخلاقی، ارزشی و انسانی که برای حمله به لیبی مطرح شد محققا در یک سطح بالاتر و وسیع‌تر در مورد کره‌شمالی هم صادق است اما به‌خاطر هماهنگی بین غرب و چین حمله به لیبی امکان‌پذیر شد. پس باید توجه داشت که ارگان واقعی و قلب تپنده سازمان‌ملل به‌عنوان مطرح‌ترین نهاد بین‌المللی شورای امنیت است و به همین روی در این ارگان برای قدرت‌های بزرگ حق ویژه در نظر گرفته شده و مجمع عمومی برخلاف شورای امنیت برای تمامی اعضا برابری حقوقی در نظر گرفته است. تدوینگران واقعی اساسنامه سازمان‌ملل که قدرت‌های بزرگ بودند و در راستای خواست آنان این نهاد معظم بین‌المللی شکل گرفت، به تمامی اعضا حق برابر اعطا کردند، زیرا در همان ابتدا بی‌اثربودن آن را تضمین کرده بودند. حق برابر وجود دارد اما مجمع عمومی عملا قادر به اعمال هیچ تضمینی در صحنه بین‌المللی نیست. این ارگان شکل گرفت تا اینکه کشورهای غیرغربی فضایی بین‌المللی را در اختیار داشته باشند تا دغدغه‌ها، خواست‌ها، نیازها، منافع، ارزش‌ها و نقطه‌نظرات را به صحنه بیاورند بدون اینکه از نظر قانونی مجوز دست زدن به اقدامی را در راستای تحقق سیاست‌های خود داشته باشند. مجمع عمومی فرصت اقنای روانی را برای بازیگران غیرغربی فراهم می‌آورد. آنان در صحن مجمع و در جلسات این ارگان سازمان‌ملل از این فرصت برخوردار هستند که بی‌عدالتی‌های برخاسته از عملکرد غرب و تجاوزات و استثمار منابع به وسیله قدرت‌های اروپایی و‌ آمریکایی را مطرح کنند و در جنگ تبلیغاتی به چالش موثر غرب بپردازند. از زمان تشکیل، مجمع عمومی به صحنه‌ای برای حمله کلامی به غرب و قدرت‌های بزرگ تبدیل شده است که از نظر تبلیغاتی برای مصرف داخلی کشورهای غیرغربی بسیار مهم است. اما آنچه باید به چشم آید این نکته باریک و مهم است که مجمع عمومی تنها قادر است قطعنامه صادر و توصیه کند و فراتر از آن در صحنه جهانی این ارگان کمترین اهمیت اجرایی ندارد. شورای امنیت که در کنترل قدرت‌های بزرگ است از قدرت مشروع و قانونی عملیاتی برخوردار و مجمع عمومی که اعضای آن حق برابر دارند از کمترین قدرت اجرایی بی‌بهره است و نقشی غیر از دادن فرصت به رهبران کشورهای غیرغربی برای سخنرانی و حمله کلامی به نظم مستقر جهانی ندارد. حال اینکه چرا در این ارگان هر کشوری دارای یک رای است به وضوح مشخص می‌شود. این ارگان شکل گرفت که کشورهای غیر غربی خود را شریک در شکل‌دادن معاهدات بین‌المللی بیابند و مقید و ملزم به رعایت ارزش‌های سازمان‌ملل بدانند. اما آنچه رهبران این کشورها به آن توجه کافی و مبسوط نمی‌کنند این نکته است که ارزش‌های این نهاد بین‌المللی اساسا در چارچوب حفظ موقعیت جهانی و استحکام ارزش‌های بازیگران بزرگ و بالاخص غربی استقرار یافته است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.