قرارداد «تاپ» و راههای مقابله با آن
محمدبهمن قاجار
وزیر نفت پاکستان اعلام کرده «پاکستان برای عبور خط لوله گاز ایران از طریق خاک پاکستان به کشور چین و میانمار (برمه) آمادگی دارد.»1 و در جای دیگر فاروق قیوم معاون وزیر نفت و منابع طبیعی پاکستان هم در مورد ترانزیت گاز ایران به چین میگوید: «در مورد ترانزیت گاز به چین اگر دولت چین نیز تمایل داشته باشد و گاز مورد نیاز تامین شود ما آماده هستیم که در این زمینه مشارکت کنیم اگر امکانات ترانزیت گاز به هند فراهم شود ما خوشحال خواهیم شد که برای چین هم عملی شود. مقامات پاکستانی بارها تاکید کردهاند که پاکستان آماده است که به گذرگاهی برای انرژی در منطقه تبدیل شود.» و باز مختاراحمد مشاور نخستوزیر پاکستان نیز میگوید: «در حال حاضر قرار است که گاز از ایران به مرز پاکستان تحویل و از این طریق به هند ارسال شود ما از هند تقاضای حق عمل در ترانزیت کردهایم که عملی شود. این مساله به طور طبیعی در مورد چین هم به همین شکل انجام خواهد شد.»2 با توجه به اظهارنظرهای مقامات پاکستانی به نظر میرسد که پاکستانیها با تکیه بر ترفندهای سیاسی و همکاری قدرتهای فرامنطقهای درصدد هستند تا ولو به طور تصنعی بنابه گفتههای فاروق قیوم: «پاکستان
را به گذرگاهی برای انرژی در منطقه تبدیل کنند.» در حالی که واضح است تنها کشوری که علاوه بر قدرت تاریخی و فرهنگی با داشتن منابع مهم ژئواکونومیک و موقعیت استراتژیکی میتواند حرف اول را در منطقه و جهان بزند ایران است، زیرا جهان محتاج به انرژی خلیجفارس است و منابع این منطقه برای راهیابی به جهان صرفا نیاز به راههای آبی و خاکی ایران دارند.
خصوصا اینکه راههای عبور از ایران عمدتا مبادی انرژیزا را به مناطق انرژیخواه (مصرفکننده) ارتباط میدهد و دارای ارزش اقتصادی و حیاتی هم برای کشورهای تولیدکننده و هم مصرفکننده هستند. این وضعیت موجب دخالت قدرتهای فرامنطقهای برای مخدوشکردن این موقعیت ممتاز طبیعی شده، بنابراین ما نیز باید در مقابل این ترفندها نسبت به توسعه و به فعل درآوردن قدرت طبیعی و خدادادی خود با تمام قوا اقدام کنیم و یکی از کارهای مهم در این زمینه معرفی راه برتر عبور انرژی فسیلی ایران به چین از طریق افغانستان است که موجب تعطیلی پروژههای تحمیلی به منطقه خواهد شد، بنابراین در اینجا ابتدا به مقایسه راه عبور گاز ایران به چین از طریق پاکستان با راه انتقال گاز ایران به چین از طریق افغانستان میپردازیم و در ادامه دخالت قدرتهای فرامنطقهای در ایجاد لولههای انتقال گاز به وسیله کشورهای دیگر اشاره خواهیم کرد.
1- مقایسه فاصله مسیر گاز ایران به چین از طریق پاکستان با فاصله مسیر خطلوله از طریق افغانستان به چین:
در مورد این دو مسیر باید توجه داشت که فاصله مرز پاکستان و ایران که قرار است از آنجا خط لوله گاز وارد پاکستان شود تا مرز پاکستان و چین در کشمیر تحت تصرف پاکستان (گلگیت) بیش از دوهزارو200کیلومتر میباشد و با توجه به ارتفاعات مسیر این فاصله تا دوهزارو500کیلومتر نیز بالغ خواهد شد. در حالی که طول خط انتقال گاز «از مرز ایران و افغانستان به مرز چین و افغانستان در مسیر افغانستان حدود هزارو240کیلومتر است.»3 یعنی در واقع نصف فاصله انتقال گاز از طریق پاکستان. ضمن اینکه مسیر پاکستان کوهستانی و صعبالعبور و مسیر افغانستان از طریق مناطق، شمالی افغانستان که بیشتر کمارتفاع و جلگهای هستند، عبور میکند.
2- موقعیت اجتماعی و ایمنی مسیر خطلوله گاز از مسیر مناطق شمالی افغانستان در شرایطی است که کمتر در خطر خرابکاری در لولههای انتقال انرژی است. در حالی که مسیر پاکستان به چین علاوه بر فاصله زیاد آن، از مناطق بحرانخیز میگذرد.
3- امکان استفاده از منابع گاز خانگیران سرخس: امکان استفاده از منابع گاز سرخس جهت انتقال از طریق افغانستان به چین و خود افغانستان و کشورهای همسایه آن، در آسیای میانه نیز از فاکتورهای مثبت انتخاب مسیر افغانستان است.
4- جلوگیری از حضور قدرتهای فرامنطقهای با استفاده از مسیر افغانستان: به پیشنهاد پاکستان مبنی بر استفاده مسیر انتقال گاز از پاکستان به مقصد چین باید جواب مثبت داد، زیرا در این صورت و با قبول پیشنهاد پاکستان، به دست خویش در ایجاد موقعیت منطقهای اقتصادی برای پاکستان کمک کرده و موقعیت طبیعی و بالقوه خود را تضعیف خواهیم کرد و به عکس پاکستان از لولههای گاز ایران که از طریق پاکستان به مقصد چین میرود، هم به افغانستان و هم به کشورهای آسیای میانه گاز خواهد داد و بازار ایران در افغانستان و آسیای میانه به هم خورده و هم از این طریق با توسعه روابط با چین در مقابل هند نیز عرض اندام خواهد کرد.
5- جلوگیری از شکلگیری قرارداد تاپ. باید توجه داشت که در حال حاضر قرارداد دیگری با نام پروژه تاپ با ظرفیت انتقال سالانه 33میلیاردمترمکعب گاز از ترکمنستان به پاکستان و از طریق افغانستان در شرف شکلگیری است، که در واقع عملیاتی پیشگیرانه است که از عبور لولههای نفت و گاز ایران، احتمالا از خاک افغانستان به چین و آسیای میانه جلوگیری کند، بازیگر اصلی این طرح آمریکا و مجریان آن ترکمنستان و پاکستان هستند. با توجه به مطالبی که مورد بررسی قرار گرفت عبور خط لوله گاز ایران به چین از طریق پاکستان با توجه به قرارداد تاپ جز تضعیف قدرت منطقهای ایران هیچ ثمری نخواهد داشت و برعکس راهاندازی خط لوله انتقال گاز ایران و چین از طریق افغانستان دارای فواید زیر است:
1- عبور خط لوله گاز ایران از افغانستان به چین پروژه آمریکایی تاپ را به کلی منتفی خواهد کرد.
2- با شکست قرارداد تاپ پاکستان نیاز خود به گاز ایران را بیشتر احساس خواهد کرد.
3- با منتفیشدن تاپ، هندوستان نیز به استفاده گاز ایران از طریق خط لوله صلح و همچنین از افغانستان و کشمیر هند واقعا مجبور خواهد شد.
4- ترکمنستان نیز چون بازار دیگری نخواهد داشت، نیازمند حفظ بازار نزدیک خود در ایران بوده و دیگر قادر به بازیهای سیاسی و اقتصادی سال 86 با ایران نخواهد بود.
5- کشور دوست و برادر ما افغانستان نیز از گاز ایران استفاده خواهند کرد و چراغ دوستی و علاقهمندی به ایران در خانه برادران افغانستانی ما روشن خواهد شد و دیگر نیازی به گاز ترکمنستان و قرارداد تاپ نخواهد داشت.
6- کشورهای آسیایمیانه مانند ازبکستان و خصوصا تاجیکستان که دارای مشترکات فرهنگی بسیار با ما هستند از طریق گاز ایران تغذیه و موجبات تحکیم روابط فرهنگی خواهد شد.
7- چین و خصوصا مناطق غربی آن مانند یازقند، کاشمر و ختا که دارای روابط فرهنگی دیرینه با ایران هستند از گاز ایران استفاده خواهند کرد.
8- راه دیگری جهت صدور گاز به هند از طریق افغانستان گشوده خواهد شد و مناطق شمالی هند مانند کشمیر که به علت حضور فرهنگ و تبار ایرانی مردم آن به ایران صغیر شهرت دارد نیز میتواند از گاز ایران که وارد چین خواهد شد استفاده کند و پاکستان نیز به این ترتیب میفهمد که تنها راه برای رسیدن گاز ایران به هند نخواهد بود.
9- نهایتا اینکه قدرت فرهنگی ایران در جهان با انتقال شبکههای گاز ایران به افغانستان، تاجیکستان، ازبکستان، قرقیزستان، مناطق غربی چین و همچنین پاکستان و هند با برتریهای اقتصادی و سیاسی توام شده و توهمهای آمریکاییها در تشکیل خاورمیانه بزرگ به فراموشی سپرده خواهد شد.
پی نوشت
1-به نقل از واحد مرکزی خبر صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران 27/7/1386
2-روزنامه همشهری 24/8/86 صفحه 11 (صفحه اقتصاد)
3- محمدعظیم عظیمی، جغرافیای افغانستان. ناشر، انتشارات محقق،چاپ سوم، بهار 1382، مشهد صفحه 24.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.